Specyfika słowników etnolingwistycznych (kontekst kognitywny)

Stanisława Niebrzegowska-Bartmińska

Streszczenie w języku polskim


W artykule uwaga koncentrowana jest na syntezach leksykograficznych realizowanych w ramach etnolingwistyki kognitywnej, ukierunkowanych w opisach na relację język a kultura ludowa oraz język ogólny (standardowy) – kultura ogólnonarodowa. Zadania dwóch podstawowych opracowań leksykograficznych o charakterze kognitywnym – w pierwszym wypadku Słownika stereotypów i symboli ludowych (1996–2022) i w drugim Leksykonu aksjologicznego Słowian i ich sąsiadów (2015–2026) – są wiązane z instrumentarium pojęciowym dyscypliny, w skład którego wchodzą: językowy obraz świata, stereotyp / koncept kulturowy, definicja kognitywna, profilowanie pojęć, punkt widzenia, podmiot, wartości. Syntezy leksykograficzne ujawniają swój poznawczy charakter w zakresie (1) wyboru metody opisu (definicji kognitywnej), (2) celów – rekonstrukcji obrazu świata i człowieka jako reprezentanta określonej wspólnoty językowo-komunikacyjnej, jego mentalności i zachowań oraz wartości leżących u podłoża obrazu świata i stanowiących klucz do poznania badanej kultury; (3) wykorzystywanej postawy materiałowej – danych językowych (systemowych, tekstowych) oraz „przyjęzykowych” jako wspierających i dopełniających językowe podstawy materiałowe; (4) jednostki opisu, a jest nią „korelat semantyczny” (stereotyp, koncept) stojący między językiem a rzeczywistością; (5) zastosowanego typu opisu, w szczególności eksplikacji „zintegrowanej”. Obydwa opracowania dowodzą szerokich kontekstów etnolingwistyki i jej „otwartości” na inne dyscypliny badawcze – etnolingwistyki ludowej, w ramach której powstaje słownik stereotypów – na dialektologię, folklorystykę i etnografię, a etnolingwistyki narodowej (modelowym opracowaniem ją reprezentującym jest leksykon aksjologiczny, który przynosi paralelne opisy wartości Słowian i ich sąsiadów) – na antropologię kulturową, kulturoznawstwo i nauki o ludzkim poznaniu.


Słowa kluczowe


etnolingwistyka kognitywna; leksykografia etnolingwistyczna; słownik etnolingwistyczny; leksykon aksjologiczny; stereotyp; symbol; wartości

Pełny tekst:

PDF

Bibliografia


Bartmiński Jerzy, 1986, Czym zajmuje się etnolingwistyka, „Akcent” nr 4, s. 16–22.

Bartmiński Jerzy, 1988, Definicja kognitywna jako narzędzie opisu konotacji słowa, [w:] Konotacja, red. Jerzy Bartmiński, Lublin: Wydawnictwo UMCS, s. 169–183.

Bartmiński Jerzy, 1990, Punkt widzenia, perspektywa interpretacyjna, językowy obraz świata, [w:] Językowy obraz świata, red. Jerzy Bartmiński, Lublin: Wydawnictwo UMCS, s. 109–127.

Bartmiński Jerzy, 1996, O „Słowniku stereotypów i symboli ludowych”, [w:] Słownik stereotypów i symboli ludowych, t. 1. Kosmos, cz. 1. Niebo, światła niebieskie, ogień, kamienie, red. Jerzy Bartmiński, zastępca redaktora: Stanisława Niebrzegowska, Lublin: Wydawnictwo UMCS, s. 9–34.

Bartmiński Jerzy, 2003, Miejsce wartości w językowym obrazie świata, [w:] Język w kręgu wartości. Studia semantyczne, red. Jerzy Bartmiński, Lublin: Wydawnictwo UMCS, s. 59–86.

Bartmiński Jerzy, 2006, Językowe podstawy obrazu świata, Lublin: Wydawnictwo UMCS.

Bartmiński Jerzy, 2007, Stereotypy mieszkają w języku, Lublin: Wydawnictwo UMCS.

Bartmiński Jerzy, 2008, Etnolingwistyka, lingwistyka kulturowa, lingwistyka antropologiczna?, [w:] „Język a Kultura”. T. 20: Tom jubileuszowy, red. Anna Dąbrowska, Wrocław: Wydawnictwo UWr, s. 15–33.

Bartmiński Jerzy, 2015, Leksykon aksjologiczny Słowian i ich sąsiadów – co zawiera, na jakich zasadach się opiera, dla kogo jest przeznaczony?, [w:] Leksykon aksjologiczny Słowian i ich sąsiadów, red. Jerzy Bartmiński, t. 1. Dom, red. Jerzy Bartmiński, Iwona Bielińska-Gardziel, Beata Żywicka, Lublin: Wydawnictwo UMCS, s. 7–13.

Bartmiński Jerzy, 2018, O założeniach i postulatach lingwistyki kulturowej (na przykładzie definicji pracy), „Półrocznik Językoznawczy Tertium. Tertium Linguistic Journal” 3 (1), s. 27–55 [angielska wersja: On the Principles and Postulates of Cultural Linguistics (as Exemplified by a Definition of Work), „Półrocznik Językoznawczy Tertium”, Vol. 4, No 2 (2019), s. 1–35].

Bartmiński Jerzy, Bielińska-Gardziel Iwona, 2015, Polski językowo-kulturowy obraz domu i jego profile, [w:] Leksykon aksjologiczny Słowian i ich sąsiadów, red. Jerzy Bartmiński, t. 1. Dom, red. Jerzy Bartmiński, Iwona Bielińska-Gardziel, Beata Żywicka, Lublin: Wydawnictwo UMCS, s. 89–121.

Bartmiński Jerzy, Chlebda Wojciech, 2013, Problem konceptu bazowego i jego profilowania – na przykładzie stereotypu Europy, „Etnolingwistyka. Problemy Języka i Kultury” 25, s. 69–95.

Bartmiński Jerzy, Panasiuk Jolanta, 1993, Stereotypy językowe, [w:] Encyklopedia kultury polskiej XX wieku, t. 2. Współczesny język polski, red. Jerzy Bartmiński, Wrocław: Wydawnictwo Wiedza o Kulturze, s. 363–387.

Casad Eugene H., 2003, Język w relacji do… a językoznawstwo kognitywne, przeł. Magdalena Bartkowiak, Urszula Urbanik, Kraków: Universitas.

Chlebda Wojciech, 2018, Pytania o tożsamość etnolingwistyki, [w:] Polonistyka na początku XXI wieku. Diagnozy – koncepcje – perspektywy, t. 4. Pogranicza – mniejszości – regiony – etnolingwistyka, red. Jolanta Tambor, Katowice: Wydawnictwo UŚ, s. 227–239.

Głowiński Michał, 1986, Wartościowanie w badaniach literackich a język potoczny, [w:] O wartościowaniu w badaniach literackich. Studia pod redakcją Stefana Sawickiego, Władysława Panasa, Lublin: Redakcja Wydawnictw KUL, s. 179–195.

Gryshkova Nina, 2012, Samostijnist’ w języku ukraińskim, [w:] Wartości w językowo-kulturowym obrazie świata Słowian i ich sąsiadów, red. Maciej Abramowicz, Jerzy Bartmiński, Iwona Bielińska-Gardziel, Lublin: Wydawnictwo UMCS, s. 223–239.

Gryshkova Nina, 2014, Leksem, pojęcie, stereotyp, koncept, znaczenie, idea – propozycja regulacji terminologicznych, [w:] Wartości w językowo-kulturowym obrazie świata Słowian i ich sąsiadów, t. 3. Problemy eksplikowania i profilowania wartości, red. Iwona Bielińska-Gardziel, Stanisława Niebrzegowska-Bartmińska, Joanna Szadura, Lublin: Wydawnictwo UMCS, s. 21–49.

Kabakova Galina, 2026, Nikita Iljič Tolstoj i moskovskaja ètnolingvističeskaja škola, „Etnolingwistyka. Problemy Języka i Kultury” 38 (w tym tomie).

Krzeszowski Tomasz P., 1994, Parametr aksjologiczny w przedpojęciowych schematach wyobrażeniowych, „Etnolingwistyka” 6, s. 29–51.

Krzeszowski Tomasz, 1997, O znaczeniu przymiotnika „kognitywny”, [w:] Podejścia kognitywne w lingwistyce, translatoryce i glottodydaktyce, red. Franciszek Grucza, Maria Dakowska, Warszawa: Wydawnictwa UW, s. 23–32.

Kubrjakova Elena (red.), 1997, Kratkij slovar’ kognitivnyh terminov, Moskva: Izdatel’stvo Moskovskogo gosudarstvennogo universiteta.

Langacker Ronald, 1999, Grammar and Conceptualization, „Cognitive Linguistics Research” 14, Berlin–New York: Mouton de Gruyter.

LASiS – Leksykon aksjologiczny Słowian i ich sąsiadów, red. naczel. Jerzy Bartmiński:

T. 1: Dom, red. Jerzy Bartmiński, Iwona Bielińska-Gardziel, Beata Żywicka, Lublin: Wydawnictwo UMCS 2015.

T. 2: Europa, red. Wojciech Chlebda, Lublin–Opole: Wydawnictwo UMCS 2018.

T. 3: Praca, red. Jerzy Bartmiński, Małgorzata Brzozowska, Stanisława Niebrzegowska-Bartmińska, Lublin: Wydawnictwo UMCS 2016.

T. 4: Wolność, red. Maciej Abramowicz, Jerzy Bartmiński, Lublin–Warszawa: Wydawnictwo UMCS 2019.

T. 5: Honor, red. Petar Sotirov, Dejan Ajdačić, Lublin: Wydawnictwo UMCS 2017.

T. 6: Rodzina, red. Dorota Pazio-Wlazłowska, Lublin–Warszawa: Wydawnictwo UMCS, Instytut Slawistyki PAN, Fundacja Slawistyczna 2025.

T. 7: Demokracja, red. Jerzy Bartmiński, Monika Grzeszczak, Alena Rudenka, Lublin–Warszawa: Wydawnictwo UMCS, Instytut Slawistyki PAN, Fundacja Slawistyczna 2024.

T. 8: Zdrowie, red. Stanisława Niebrzegowska-Bartmińska, Ałła Kozhinowa, Joanna Szadura, Lublin: Wydawnictwo UMCS 2026.

Michalczyk Stanisław, 2017, Kognicje i emocje w procesie recepcji mediów, „Rocznik Prasoznawczy”, R. 11, s. 11–31.

Myśliwski Wiesław, 2022, W środku jesteśmy baśnią. Mowy i rozmowy, Kraków: Wydawnictwo Znak.

Niebrzegowska-Bartmińska Stanisława, 2010, Dwa słowniki etnolingwistyczne – moskiewski i lubelski, [w:] Etnolingwistyka a leksykografia. Tom poświęcony Profesorowi Jerzemu Bartmińskiemu, redakcja naukowa Wojciech Chlebda, Opole: Wydawnictwo UO, s. 21–32 [wersja skrócona: Dva opyta ètnolingvističeskogo sinteza: moskovskij slovar’ slavjanskih drevnostej i ljublinskij slovar’ stereotipov, [w:] Ètnolingvistika. Onomastika. Ètimologija. Materialy naučnoj konferencii Ekaterinburg, 8–12 sentjabrja 2009 g., Ekaterinburg 2009, s. 192–193].

Niebrzegowska-Bartmińska Stanisława, 2012, Stereotypy a wartości w językowym obrazie świata, [w:] Z polskich studiów slawistycznych. Seria 12. Językoznawstwo. Prace na XV Międzynarodowy Kongres Slawistów w Mińsku 2013, red. Małgorzata Korytkowska, Hanna Popowska-Taborska, Zofia Rudnik-Karwatowa, Janusz Siatkowski, Warszawa: Polska Akademia Nauk Wydział I Nauk Humanistycznych i Społecznych, Komitet Słowianoznawstwa, s. 127–133 [Rozbudowana, angielska wersja tekstu: Stereotypes and values in the linguistic worldview, [w:] The Linguistic Worldview: Ethnolinguistics, Cognition, and Culture, ed. Adam Głaz, David S. Danaher, Przemysław Łozowski, London: Versita 2013, s. 198–214].

Niebrzegowska-Bartmińska Stanisława, 2017, Jakie dane są relewantne etnolingwistycznie?, „Etnolingwistyka. Problemy Języka i Kultury” 29, s. 11–29. DOI: 10.17951/et.2017.29.11.

Niebrzegowska-Bartmińska Stanisława, 2020, Definiowanie i profilowanie pojęć w (etno)lingwistyce, Lublin: Wydawnictwo UMCS.

Niebrzegowska-Bartmińska Stanisława, 2021, Elementy „językowe” i „przyjęzykowe” w definicji leksykograficznej, [w:] Leksikografija i leksikologija u svetlu aktuelnih problema. Zbornik naučnih radova, red. Stana Ristić, Ivana Lazić-Konjik, Nenad Ivanović, Beograd: Institut za srpski jezik SANU, s. 745–760.

Niebrzegowska-Bartmińska Stanisława, 2024, Typy danych a koherencja semantyczna definicji kognitywnej (przykład polskiej ojczyzny), „Etnolingwistyka. Problemy Języka i Kultury” 36, s. 295–315. DOI: 10.17951/et.2024.36.295.

Niebrzegowska-Bartmińska Stanisława, 2025a, Polska etnolingwistyka kognitywna – paradygmat i tożsamość dyscypliny, „Biuletyn Polskiego Towarzystwa Językoznawczego” 81, s. 49–67. DOI: 10.5604/01.3001.0055.4646.

Niebrzegowska-Bartmińska Stanisława, 2025b, Współczesna etnolingwistyka kognitywna – ludowa, narodowa, porównawcza?, [w:] Gwara i kultura w słowie zapisane. Księga jubileuszowa dedykowana Profesorowi Józefowi Kąsiowi, red. Agata Kwaśnicka-Janowicz, Mirosława Mycawka, Renata Przybylska, Maciej Rak, Kamil Stachowski, Kraków: Wydawnictwo UJ, s. 539–559.

Nepop-Ajdaczyc Lidia, 2007, Polska etnolingwistyka kognitywna. Pomoc dydaktyczna, Kijów: Wydawnyczo-polihraficznyj centr „Kyjiwśkyj uniwersytet”.

Pike Kenneth L., 1960, Language in Relation to a Unified Theory of the Structure of Human Behavior. Part II. Preliminary Edition. Glendale, CA: Summer Institute of Linguistics.

Plotnikova Anna A., 2000, Slovari i narodnaja kul’tura. Očerki slavjanskoj leksikografii, Moskva: Institut slavjanovedenija.

Prorok Katarzyna, 2024, Osioł, [hasło w:] Słownik stereotypów i symboli ludowych, t. 3: Zwierzęta, cz. 1. Zwierzęta domowe. Koncepcja całości: Jerzy Bartmiński, red. Stanisława Niebrzegowska-Bartmińska, zastępca red.: Katarzyna Prorok, Lublin: Wydawnictwo UMCS, s. 608–629.

PSWP Zgół – Praktyczny słownik współczesnej polszczyzny, red. Halina Zgółkowa, t. 16, Poznań: Wydawnictwo Kurpisz 1998.

SD – Slavjanskie drevnosti. Ètnolingvističeskij slovar’, pod ogólną redakcją Nikity I. Tolstogo, Moskva: Meždunarodnye otnošenija, t. 1 – 1996, t. 2 – 1999, t. 3 – 2004, t. 4 – 2009, t. 5 – 2012.

SJP PWN – https://sjp.pwn.pl/ (data dostępu: 7.07.2026).

SPiR 1998 – Słownik ludowych stereotypów i symboli – pomysł i jego realizacja, [dyskusja:] Czesław Hernas, Jerzy Bartmiński, Svetlana M. Tolstaja, Krzysztof Wrocławski, Anna Dąbrowska, Jan Miodek, Jolanta Ługowska, Iwona Smolka, Piotr Matywiecki, Roch Sulima, „Literatura Ludowa”, nr 6, s. 51–71.

SSiSL – Słownik stereotypów i symboli ludowych, Lublin: Wydawnictwo UMCS. Koncepcja całości i redakcja Jerzy Bartmiński, zastępca redaktora Stanisława Niebrzegowska [od cz. 3. Niebrzegowska-Bartmińska], t. 1: Kosmos, cz. 1: Niebo, światła niebieskie, ogień, kamienie, 1996; cz. 2: Ziemia, woda, podziemie, 1999; cz. 3: Meteorologia, 2012; cz. 4: Świat, światło, metale, 2012; t. 2: Rośliny, cz. 1: Zboża, 2017; cz. 2: Warzywa, przyprawy, rośliny przemysłowe, 2018; cz. 3: Kwiaty, 2019; cz. 4: Zioła, 2019; cz. 5: Drzewa owocowe i iglaste, 2020; cz. 6: Drzewa liściaste, 2021; cz. 7: Krzewy i krzewinki, 2022; t. 3: Zwierzęta, cz. 1: Zwierzęta domowe. Koncepcja całości: Jerzy Bartmiński, red. Stanisława Niebrzegowska-Bartmińska, zastępca red.: Katarzyna Prorok, 2024.

SWO – Słownik wyrazów obcych, Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe 1980.

Tabakowska Elżbieta, 1995, Gramatyka i obrazowanie. Wprowadzenie do językoznawstwa kognitywnego, Kraków: Polska Akademia Nauk.

Tabakowska Elżbieta, 2004, Kognitywizm po polsku – wczoraj i dziś, Kraków: Universitas.

Tyrpa Anna, 2006, Etnolingwistyka ludowa, narodowa, porównawcza – koncepcje neofilologów i polonistów, „Etnolingwistyka. Problemy Języka i Kultury” 18, s. 105–116.

Tolstaja Svetlana M., 1997, Slovar’ narodnyh stereotipov i simvolov, „Živaja starina” nr 4, s. 52–53.

Vaňková Irena, 2010, Úvodem: na cestě ke kognitivní (etno)lingvistice, „Slovo a Slovesnost: časopis pro otázky teorie a kultury jazyka” 71, nr 4, s. 245–249.

Wasiuta Sebastian, 2023, Etnolingwistyka kognitywna – w stronę integralnego opisu języka, „LingVaria” 2(36), s. 267–276. DOI: 10.12797/LV.18.2023.36.17.

Waszakowa Krystyna, 2017, Kognitywno-komunikacyjne aspekty słowotwórstwa. Wybrane zagadnienia opisu derywacji w języku polskim, Warszawa: Wydział Polonistyki Uniwersytetu Warszawskiego.

WSJP PAN – Wielki słownik języka polskiego, pod red. Piotra Żmigrodzkiego, https://wsjp.pl/ (data dostępu: 2.05.2026, 7.07.2026).

Zinken Joerg, 2009, The Ethnolinguistic School of Lublin and Anglo-American cognitive linguistics, [w:] Jerzy Bartmiński, Aspects of Cognitive Ethnolinguistics, London: Versita, s. 1–5 [przedruk jako: Lubelska szkoła etnolingwistyczna a anglo-amerykańskie językoznawstwo kognitywne, „Etnolingwistyka. Problemy Języka i Kultury” 27, 2015, s. 273–277].




DOI: http://dx.doi.org/10.17951/et.2026.38.19
Data publikacji: 2026-10-08 20:42:10
Data złożenia artykułu: 2025-12-18 07:49:10


Statystyki


Widoczność abstraktów - 0
Pobrania artykułów (od 2020-06-17) - PDF - 0

Wskaźniki



Odwołania zewnętrzne

  • Brak odwołań zewnętrznych


Prawa autorskie (c) 2026 Stanisława Niebrzegowska-Bartmińska

Creative Commons License
Powyższa praca jest udostępniana na lcencji Creative Commons Attribution 4.0 International License.