Rola nazw w rekonstrukcji etnolingwistycznej. Przykład zająca

Agata Bielak

Streszczenie w języku polskim


Artykuł jest próbą ukazania roli nazw w rekonstrukcji etnolingwistycznej na przykładzie polskiego ludowego wyobrażenia zająca. W polskim materiale gwarowym i potocznym ujawniło się ponad 100 nazw, co świadczy o znaczeniu tego zwierzęcia dla mieszkańców dawnej polskiej wsi. Podstawy onomazjologiczne nazw bazują na wyglądzie zająca (np. szarak, długousznik), jego podobieństwie do innych zwierząt (dziki królik, kot), zachowaniu (np. kicaj, skoczek), naturze (wacho, śpioch, hazak, hazoń), umiejętności zwodzenia psów myśliwskich (ćwik, gracz), wydawanym głosie (kniaź), rozwiązłości (gach), wydalaniu kału w postaci bobków (bobkacz), miejscach przebywania (np. podbrózdnik, miedznik, kotlak), pochodzeniu (sobek), czasie urodzenia (marczak, wrześniak) czy wieku (żak). Najwięcej ludowych nazw utworzonych zostało ze względu na cechy zająca percypowane zmysłem wzroku i na jego dające się obserwować zachowanie. Rola nazw dla etnolingwisty jest wskaźnikiem niezwykle istotnym, pozwalającym wnioskować o strukturze kognitywnej wyobrażenia, przy rekonstrukcji której nie można pominąć m.in. takich faset, jak: wygląd (kolor sierści, budowa ciała), podobieństwo do innych zwierząt, zachowanie, natura, głos, odżywianie, miejsce przebywania, pochodzenie itp. Nazwy są też tym typem danych relewantnych etnolingwistycznie, który umożliwia badaczowi zwrócenie uwagi na najsilniej stabilizowane elementy wyobrażenia. 


Słowa kluczowe


ludowe nazwy zająca; podstawa onomazjologiczna; dane językowe i „przyjęzykowe”; etnolingwistyka

Pełny tekst:

PDF

Bibliografia


Bartmiński Jerzy, 1988, Definicja kognitywna jako narzędzie opisu konotacji słowa, [w:] Konotacja, red. Jerzy Bartmiński, Lublin: Wydawnictwo UMCS, s. 169−183.

Bartmiński Jerzy, 2006, Językowe podstawy obrazu świata, Lublin: Wydawnictwo UMCS.

Bartmiński Jerzy, 2013, Rola etymologii w rekonstrukcji językowego obrazu świata, „LingVaria” 2(16), s. 233–245.

Dynak Władysław, 1993, Łowy, łowcy i zwierzyna w przysłowiach polskich, Wrocław: Towarzystwo Przyjaciół Polonistyki Wrocławskiej.

Dynak Władysław, 2012, Zaginiony świat. O polskich przysłowiach przyrodniczo-łowieckich, [w:] tegoż, Łowiectwo w kulturze polskiej. Obszary i kształty obecności, Wrocław: Wydawnictwo UWr, s. 80−104.

Janicka-Szyszko Renata, 2024, Nazwy zwierząt leśnych w socjolekcie łowieckim (na materiale leksykograficznym), [w:] Zwierzęta leśne w kulturach świata, red. Wojciech Kuska, Joanna Rutkowska, Elżbieta Skorupska-Raczyńska, Gorzów Wielkopolski: Wydawnictwo Naukowe Akademii im. Jakuba z Paradyża.

Jóźwiak Zygmunt, 1988, Słownictwo łowieckie nie jest „gorsze”, „Język Polski” LXVIII, z. 4−5, s. 248−254.

Kempf Zdzisław, 1985, Wyrazy „gorsze” dotyczące zwierząt, „Język Polski” LXV, z. 2−3, s. 125−144.

Kielak Olga, 2020, Zwierzęta domowe w języku i kulturze. Studium etnolingwistyczne, Lublin: Wydawnictwo UMCS.

Kuska Wojciech, Rutkowska Joanna, Skorupska-Raczyńska Elżbieta (red.), 2024, Zwierzęta leśne w kulturach świata, Gorzów Wielkopolski: Wydawnictwo Naukowe Akademii im. Jakuba z Paradyża.

Lewaszkiewicz Tadeusz, 2020, Polskie czasowniki zwierzęce typu małpować, ślimaczyć się, świnić, tchórzyć i ich czeskie odpowiedniki w świetle leksykografii polsko-czeskiej, [w:] Area Slavica 3 (Jazyk na hranici – hranice v jazyku), red. Irena Bogoczová, Ostrava: Ostravská univerzita, Filozofická fakulta, s. 71−84.

Niebrzegowska-Bartmińska Stanisława, 2017, Jakie dane są relewantne etnolingwistycznie?, „Etnolingwistyka. Problemy Języka i Kultury” 29, s. 11−29 [wersja anglojęzyczna: Niebrzegowska-Bartmińska Stanisława (2018). What data are relevant to ethnolinguistic analyses?, „Ethnolinguistics. Issues in Language and Culture” 29, s. 11−29].

Niebrzegowska-Bartmińska Stanisława, 2024, Od redaktora, [w:] Słownik stereotypów i symboli ludowych, t. 3: Zwierzęta, cz. 1: Zwierzęta domowe, Lublin: Wydawnictwo UMCS, s. 7−17.

Piasecka Agata, 2018, Językowe portrety zwierząt hodowlanych w przestrzeni semantycznokulturowej polszczyzny i ruszczyzny (na materiale frazeologii), Łódź: Wydawnictwo UŁ.

Rak Maciej, 2007, Językowo-kulturowy obraz zwierząt utrwalony w animalistycznej frazeologii gwar Gór Świętokrzyskich i Podtatrza (na tle porównawczym), Kraków: Wydawnictwo „Scriptum”.

Skorupska-Raczyńska Elżbieta, Rutkowska Joanna, Żurawska-Chaszczewska Jowita (red.), 2012, Pies w kulturach świata, Gorzów Wielkopolski: Wydawnictwo Naukowe PWSZ w Gorzowie Wielkopolskim.

Skorupska-Raczyńska Elżbieta, Rutkowska Joanna, Kuska Wojciech (red.), 2013, Kot w kulturach świata, Gorzów Wielkopolski: Wydawnictwo Naukowe PWSZ w Gorzowie Wielkopolskim.

Skorupska-Raczyńska Elżbieta, Rutkowska Joanna (red.), 2016, Koń w kulturach świata, Gorzów Wielkopolski: Wydawnictwo Naukowe Akademii im. Jakuba z Paradyża.

Skorupska-Raczyńska Elżbieta, Rutkowska Joanna (red.), 2018, Gady, płazy i potwory w kulturach świata, Gorzów Wielkopolski: Wydawnictwo Naukowe Akademii im. Jakuba z Paradyża.

Skorupska-Raczyńska Elżbieta, Rutkowska Joanna (red.), 2020, Ptaki i owady w kulturach świata, Gorzów Wielkopolski: Wydawnictwo Naukowe Akademii im. Jakuba z Paradyża.

Szerszunowicz Joanna, 2004, Językowo-kulturowy obraz lisa w ujęciu komparatywnym (polski−angielski−włoski), [w:] Język, kultura, nauczanie i wychowanie, red. Jan Kida, Rzeszów: Wydawnictwo UR, s. 239–245.

Wierzbicka Anna, 1993, Nazwy zwierząt, [w:] O definicjach i definiowaniu, red. Jerzy Bartmiński, Ryszard Tokarski, Lublin: Wydawnictwo UMCS, s. 251–267.

Wtorkowska Maria, 2014, Porównanie polskich i słoweńskich frazeologizmów z komponentem wybranych zwierząt domowych (byka, wołu, krowy i cielęcia), „Acta Universitatis Lodziensis. Kształcenie polonistyczne cudzoziemców”, s. 403–412.

Wtorkowska Maria, 2014, Językowy obraz świni i jej rodziny przez pryzmat frazeologii w języku polskim i słoweńskim, [w:] Životinje u frazeološkom ruhu, red. Ivana Vidović Bolt, Zagreb: FF-press, s. 501−509.




DOI: http://dx.doi.org/10.17951/et.2026.38.329
Data publikacji: 2026-10-08 20:42:25
Data złożenia artykułu: 2026-03-15 13:19:25


Statystyki


Widoczność abstraktów - 0
Pobrania artykułów (od 2020-06-17) - PDF - 0

Wskaźniki



Odwołania zewnętrzne

  • Brak odwołań zewnętrznych


Prawa autorskie (c) 2026 Agata Bielak

Creative Commons License
Powyższa praca jest udostępniana na lcencji Creative Commons Attribution 4.0 International License.