Ukryj
Pokaż wszystkie
Wyślij tekst przez e-mail 
Zwalczanie szkodników roślin w przekazach antycznych agronomów
Streszczenie w języku polskim
Rolnictwo było ważną gałęzią gospodarki w starożytnym Rzymie. Produkcja rolna nie tylko zapewniała właścicielom gospodarstw znaczne dochody, lecz także była ważna dla zaopatrzenia ludności w żywność. W produkcji rolnej istotna była ochrona roślin i plonów magazynowych przed szkodnikami. Ich inwazje niszczyły rośliny, zmniejszały plony, obniżały jakość produktów lub czyniły je niezdatnymi do spożycia. Starożytni agronomowie zapisali nazwy wielu szkodników żywiących się zbożami, winoroślą, warzywami i drzewami owocowymi oraz podali metody radzenia sobie z nimi. Większość metod polegała na zabezpieczaniu pomieszczeń, w których przechowywano plony, ochronie wysianych nasion oraz odstraszaniu i eliminowaniu szkodników. Współczesne badania potwierdziły skuteczność części proponowanych metod, natomiast w innych przypadkach – ze względu na intensywność inwazji – konieczne było zastosowanie metod niedostępnych w starożytności. Informacje agronomów zostały potwierdzone badaniami archeologicznymi. Badania, choć wciąż niekompletne i fragmentaryczne, potwierdziły obecność niektórych szkodników wspomnianych w tekstach oraz wielu innych, niezidentyfikowanych przez agronomów. Analizy archeoentomologów potwierdziły także skalę problemu, z jakim musieli się mierzyć starożytni Rzymianie.
Słowa kluczowe
Pełny tekst:
PDFBibliografia
ŹRÓDŁA, PRZEKŁADY, KOMENTARZE
Cato, De agricultura, ed. P. Gerard, Liège 1988.
Geoponica sive Cassiani Bassi Scholastici de re rustica eclogae, ed. H. Beckh, Lipsiae 1895.
Lucius Iunius Moderatus Columella, On Agriculturae and Trees, eds. H.B. Ash, E.D. Forester, E.H. Heffner, Cambridge 1941–1955.
Palladius, Opus agriculturae. De veterinaria medicina. De institione, ed. R.H. Rodgers, Leipzig 1975.
Yardley J.C. (ed.), Livy, History of Rome, vol. 7: Books 26–27, Cambridge 2020.
OPRACOWANIA
Achremowicz J.A., Ciez W., Ekstrakty roślinne jako naturalne pestycydy do zwalczania mszyc, „Materiały Sesji Naukowej Instytutu Ochrony Roślin” 1992, t. 32.
Ashmarov I.A., Some Features of Agriculture in Ancient Rome, “Agrarian History” 2021, vol. 7.
Azcárate F.M., Arqueros L., Sánchez A.M., Peco B., Seed and Fruit Selection by Harvester Ants, Messor Barbarus, in Mediterranean Grassland and Scrubland, “Functional Ecology” 2005, vol. 19.
Azcárate F.M., Kovacs E., Peco B., Microclimatic Conditions Regulate Surface Activity in Harvester Ants Messor Barbarus, “Journal of Insect Behavior” 2007, vol. 20.
Balik B., Chrabąszcz majowy, „Łowiec Polski” 1995, nr 5.
Bellmann H., Atlas owadów, Warszawa 2010.
Baranowski T., Dankowska E., Szkodniki w podłożach ogrodniczych i możliwości ich zwalczania, „Zeszyty Problemowe Postępów Nauk Rolniczych” 1996, t. 429.
Bartnik A., Metody eksterminacji gryzoni w przekazach antycznych agronomów, „Symbolae Philologorum Posnaniensium Graecae et Latinae” 2024, t. 35, nr 1.
Broekaert W., Wine and Other Beverages, [w:] Handbook of Diet and Nutrition in the Roman World, eds. P. Erdkamp, C. Holleran, London 2019.
Brown M., Grain, Pulses and Olives: An Attempt Toward a Quantitative Approach to Diet in Ancient Rome, “Journal of the Washington Academy of Sciences” 2011, vol. 97.
Buckland P.C., The Early Dispersal of Insect Pests of Stored Products as Indicated by Archaeological Records, “Journal of Stored Products Research” 1981, vol. 11.
Chaddick P.R., Leek F.F., Further Specimens of Stored Products Insects Found in Ancient Egyptian Tombs, “Journal of Stored Product Research” 1972, vol. 8.
Dinuţă A., Bunescu H., Bodiş I., Contributions to the Knowledge of Morphology of the Granary Weevil (Sitophilus granarius L.) Major Pest of the Stored Cereals, “Bulletin of University of Agricultural Sciences and Veterinary Medicine Agriculture” 2009, vol. 66.
Dodd E., The Archaeology of Wine Production in Roman and Pre-Roman Italy, “American Journal of Archaeology” 2002, vol. 126.
Donahue J.F., Culinary and Medicinal Uses of Wine and Olive Oil, [w:] A Companion to Science, Technology and Medicine in Ancient Greece and Rome, ed. G.L. Irby, Oxford 2016.
Duda M., Dubert F., Alternatywne metody kontroli szkodników i patogenów, „Zeszyty Problemowe Postępów Nauk Rolniczych” 2006, t. 509.
Erdkamp P., Agriculture, Underemployment and the Cost of Rural Labour in the Roman World, “The Classical Quarterly” 1999, vol. 49.
Erdkamp P., The Grain Market in the Roman Empire: A Social, Political and Economic Study, Cambridge 2005.
Fiedorow Z., Choroby roślin rolniczych, Poznań 2008.
Galka B., Szarańcza – plaga czasów dawnych i współczesnych, „Biuletyn Polskiego Stowarzyszenia Pracowników Dezynfekcji, Dezynsekcji i Deratyzacji” 2006, nr 2.
Garnsey P., Mass Diet and Nutrition in the City of Rome, [w:] Nourrir la plèbe, ed. A. Giovannini, Basel 1991.
Garnsey P., Gallant T., Rathbone D., Thessaly and the Grain Supply of Rome During the Second Century BC, “The Journal of Roman Studies” 1984, vol. 84.
Golob S., Walka z wołkiem zbożowym, „Przegląd Zbożowo-Młynarski” 1969, t. 13, nr 3.
Gołębiewska Z., Filipek P., Wyniki wstępnych badań nad szkodliwością wołka zbożowego Calandria granaria L. Dla ziarna pszenicy i żyta, „Biuletyn Instytutu Ochrony Roślin” 1961, nr 13.
Grivett L.E., Wine: The Food with Two Faces, [w:] The Origins and Ancient History of Wine: Food and Nutrition in History and Anthropology, esd. P.E. McGovern, S.J. Fleming, S.H. Katz, London 2003.
Hall R.A., Kenward H.K., Biological Evidence for the Usage of Roman Riverside Warehouses at York, “Britannia” 1976, vol. 7.
Heinrich F., Cereals and Bread, [w:] Handbook of Diet and Nutrition in the Roman World, eds. P. Erdkamp, C. Holleran, London 2019.
Ignatowicz S., Skośnik zbożowiaczek i mól ziarniak – groźne szkodniki przechowywania zbóż, „Przegląd Zbożowo-Młynarski” 1999, t. 43.
Jakubowska M., Rolnice coraz groźniejsze, „Top Agrar Polska” 2008, nr 10.
Janiec A., Turkuć podjadek – szkodliwość i zwalczanie, „Wieś Mazowiecka. Mazowiecki Ośrodek Doradztwa Rolniczego w Warszawie” 2009, nr 7–8.
Jin Y., Role of Berberis spp. as Alternate Host in Generating New Races of Puccinia graminis and P. striiformis, “Euphytica” 2011, vol. 179.
Kalinowski M., Pchełki ziemne i rzepakowe, „Tygodnik Poradnik Rolniczy” 2016, t. 34.
Kalinowski M., Poznajemy szkodniki – pchełki ziemne i rzepakowe, „Tygodnik Poradnik Rolniczy” 2018, t. 31–32.
Karnakowski W., Mklik mączny, „Poradnik Gospodarski” 1988, nr 20.
Karnakowski W., Wołek zbożowy na plantacji pszenicy, „Poradnik Gospodarski” 1996, nr 6–7.
Kessler D., Temin P., The Organization of the Grain Trade in the Early Roman Empire, “The Economic History Review” 2007, vol. 60.
Klepacki P., Rośliny użytkowe w Puszczy Knyszyńskiej i Beskidzie Niskim, „Etnobiologia Polska” 2016, t. 6.
Kokoszko M., Jagusiak K., Rzeźnicka Z., Dietetyka i sztuka kulinarna antyku i wczesnego Bizancjum (II–VII w.), cz. 1: Zboża i produkty zbożowe w źródłach medycznych antyku i wczesnego Bizancjum (II–VII w.), Łódź 2014.
Kokoszko M., Jagusiak K., Rzeźnicka Z., Owies w greckich traktatach medycznych starożytności i Bizancjum (V w. prz. Chr. – XI w. po Chr.), „Vox Patrum” 2013, vol. 59.
Kolendo J., Rolnictwo rzymskie, [w:] Starożytny Rzym we współczesnych badaniach. Państwo, społeczeństwo, gospodarka, red. J. Wolski, T. Kotula, A. Kunisz, Kraków 1994.
Komar P., The Economics of the Wine Trade, [w:] Eastern Wines on Western Tables: Consumption, Trade and Economy in Ancient Italy, London 2020.
Kordan B., Trojszyk ulec [Tribolium confusum Duv.] – groźny szkodnik pasz inwentarskich, „Hodowca Drobiu” 2002, nr 2.
Kosny L., Uciążliwe mrówki, „Mój Piękny Ogród” 2012, nr 7.
Kowalska J., Chrabąszczowate – zagrożenie i możliwości zwalczania, „Sylwan” 2001, nr 145.
Krankowski W., Mól ziarniak, „Poradnik Gospodarski” 1989, nr 21.
Kron G., Roman Livestock Farming in Southern Italy: The Case against Environmental Determinism, “Collection de l’Institut des Sciences et Techniques de l’Antiquité” 2004, vol. 939.
Kulesza P., Idea współczesnych ogrodów ekologicznych w kontekście starożytnej wiedzy agronomicznej oraz ogrodniczej, „Roczniki Kulturoznawcze” 2023, t. 14.
Labanowska B.H., Chrabąszcz majowy – późnoletnia eliminacja, „Hasło Ogrodnicze” 2011, nr 7.
Lisek J., Choroby fizjologiczne i uszkodzenie winorośli, „Sad Nowoczesny” 2012, nr 40.
Lisek J., Choroby i szkodniki winorośli, „Działkowiec” 1990, nr 6.
Magor J.I., Lecoq M., Hunter D.M., Preventive Control and Desert Locust Plagues, “Crop Protection” 2008, vol. 27.
Malanowski W., Groźny wołek zbożowy, „Zachodniopomorski Magazyn Rolniczy” 2013–2014, nr 95.
Marcello I., Faoro F., Ancient Plant Diseases in Roman Age, “Acta Phytopathologica et Entomologica Hungarica” 2008, vol. 43.
Marvelli S., De Siena S., Rizzoli E., Marchesini M., The Origin of Grapevine Cultivation in Italy the Archaeobotanical Evidence, “Annali di Botanica” 2013, vol. 3.
Marzano A., Agricultural Production in the Hinterland of Rome: Wine and Olive Oil, [w:] The Roman Agricultural Economy: Organization, Investment and Production, eds. A. Bownam, A. Wilson, Oxford 2013.
Mattingly D., Aldrete G., The Feeding of Imperial Rome: The Mechanics of the Food Supply System, “Oxford University School of Archaeology Monograph” 2000, vol. 54.
Mikołajczyk I., Rzymska literatura agronomiczna, Toruń 2004.
Nawrot J., Wstępne badania nad atraktanami pokarmowymi i repelentami dla chrząszczy wołka zbożowego (Sitophilus granarius L.), „Prace Naukowe Instytutu Ochrony Roślin” 1973, t. 15.
Nawrot J., Olejarski P., Alternatywne metody zwalczania owadzich szkodników magazynowych, „Fragmenta Agronimica” 2007, t. 24.
Nikolova P., Stoyanov Z., Doncheva D., Trendafilova S., Wine as a Medicine in Ancient Times, „Scripta Scientifica Pharmaceutica” 2018, vol. 5.
Norrie P.A., The History of Wine as a Medicine, [w:] Wine: A Scientific Exploration, eds. M. Sandler, R. Pinder, London 2002.
Olejarski P., Zapobieganie – najlepszy sposób ochrony magazynowanych zbóż, „Nasza Rola” 2006, nr 6.
Oleszczuk M., Szkodliwe chrząszcze. Opuchlaki, „Owoce, Warzywa, Kwiaty” 2010, nr 24.
Osborne P.J., Stored Product Beetles from a Roman Site at Droitwich, England, “Journal of Stored Products Research” 1977, vol. 13.
Panagiotakopulu E., New Records for Ancient Pests: Archeoentomology in Egypt, “Journal of Archaeological Science” 2001, vol. 28.
Pasquinucci M., Frequently the Winter Grazing Grounds Are Many Miles Away from the Summer Ones (Varro, de rr 2.2.9): A Review of Recent Historical, Anthropological and Archaeological Approaches to Transhumance in Central and Southern Italy, [w:] Transhumance: Papers from International Association of Landscape Archaeology Conference, eds. M. Bowden, P. Herring, Newcastle upon Tyne 2018.
Purcell N., Wine and Wealth in Ancient Italy, “The Journal of Roman Studies” 1985, vol. 75.
Purcell N., The Roman Villa and the Landscape of Production, [w:] Urban Society in Roman Italy, eds. T.J. Cornell, K. Lomas, London 1995.
Pusz W., Groźne komarnice, „Mój Piękny Ogród” 2013, nr 8.
Pusz W., Jak zwalczać ślimaki, „Mój Piękny Ogród” 2012, nr 3.
Pusz W., Ogrodnica niszczylistka, „Mój Piękny Ogród” 2011, nr 7.
Pusz W., Tani sposób na mrówki, „Mój Piękny Ogród” 2013, nr 6.
Pusz W., Uwaga na opuchlaki, „Mój Piękny Ogród” 2017, nr 8.
Rathbone D.W., The Slave Mode of Production in Italy, “The Journal of Roman Studies” 1983, vol. 73.
Rawlings D., The War in Italy 218–203, [w:] A Companion to the Punic Wars, ed. D. Hoyos, Chichester 2011.
Rickman G.E., The Grain Trade under the Roman Empire, “Memoirs of the American Academy in Rome” 1980, vol. 36.
Rosenstein N., Aristocrats and Agriculture in the Middle and Late Republic, “The Journal of Roman Studies” 2008, vol. 98.
Roth U., Food, Status and the Peculium of Agricultural Slaves, “Journal of Roman Archaeology” 2005, vol. 18.
Roudart L., Mazoyer M., Large-Scale Land Acquisitions: A Historical Perspective, [w:] Large-Scale Land Acquisition: Focus on South-East Asia, eds. C. Gironde, C. Golay, P. Masserli, Leiden–Boston 2015.
Sapieha-Waszkiewicz A., Winorośl – szkodniki i choroby, „Ogrodnik Polski. Magazyn dla Gospodarstw Ogrodniczych” 2005, nr 7–8.
Sierpiński Z., Guniak czerwczyk (Amphimalus solsititialis L.) – szkodnik upraw i szkółek leśnych, „Sylwan” 1968, nr 112.
Smith A.E., Secoy D.M., Forerunners of Pesticides in Classical Greece and Rome, “Journal of Agricultural and Food Chemistry” 1975, vol. 23.
Smith D., Kenward H.K., Roman Grain Pests in Britain: Implications for Grain Supply and Agricultural Production, “Britannia” 2011, vol. 42.
Snarska K., Ogrodnica niszczylistka, „Wiadomości Rolnicze. Podlaski Ośrodek Doradztwa Rolniczego w Szepietowie” 2012, nr 9.
Solomon M.E., Archaeological Records of Storage Pests: Sitophilus granarius (L.) (Coleoptera, Curculionidae) from an Egyptian Pyramid Tomb, “Journal of Stored Products Research” 1965, vol. 1.
Spychalska L., Szkodniki rzepaku – pchełki ziemne, „Poradnik Gospodarski” 2018, nr 1.
Stejskal V., Kučerová Z., The Effect of Grain Size on the Biology of Sitophilus granarius L. (Col., Curculionidae). I. Oviposition, Distribution of Eggs and Adult Emergence, “Journal of Applied Entomology” 1996, vol. 120.
Symmons P., Strategies to Combat the Desert Locust, “Crop Protection” 1992, vol. 11.
Terrenato N., The Auditorium Site in Rome and the Origins of the Villa, “Journal of Roman Archaeology” 2001, vol. 14.
Tsapusova M., Shmatova A., Agricultural Development in Ancient Rome, “Agrarian History” 2020, vol. 4.
Unwin T., Wine and the Vine: An Historical Geography of Viticulture and the Wine Trade, London 2005.
Walczak F., Uwaga na rolnice i inne szkodniki glebowe, „Ochrona Roślin” 2002, nr 46.
Wawrzyniak M., Wrzesińska D., Wpływ suszu z tymianku pospolitego (Thymus vulgaris L.) na rozwój wołka zbożowego (Sitophilus granarius L.), “Progres in Plant Protection” 2009, vol. 49.
Wiech K., Rolnice, „Działkowiec” 2012, nr 11.
Wiech K., Turkuć podjadek, „Działkowiec” 2012, nr 9.
Woźniak A., Turkuć podjadek, „Las Polski” 2004, nr 5.
DOI: http://dx.doi.org/10.17951/f.2025.80.333-360
Data publikacji: 2026-01-15 12:03:30
Data złożenia artykułu: 2025-01-29 11:56:55
Statystyki
Wskaźniki
Odwołania zewnętrzne
- Brak odwołań zewnętrznych
Prawa autorskie (c) 2026 Agnieszka Bartnik
Powyższa praca jest udostępniana na lcencji Creative Commons Attribution 4.0 International License.