Ukryj
Pokaż wszystkie
Wyślij tekst przez e-mail 
Terenowy archidiakonat lubelski
Streszczenie w języku polskim
Artykuł jest próbą podsumowania dotychczasowych ustaleń dotyczących dziejów terenowego archidiakonatu lubelskiego. Sporo miejsca poświęcono w tekście przedstawieniu naukowej dyskusji dotyczącej genezy i czasu powstania omawianej jednostki administracji terytorialnej Kościoła. Zaprezentowane zostały zarówno te poglądy, które zdominowały wspomnianą dyskusję, jak i wypowiedzi, które nieco odbiegają od powszechnie przyjętych wizji i wydają się skłaniać do podejmowania dalszych badań w tej kwestii. Szczególnie inspirujące obecnie wydają się zwłaszcza nieco zapomniane teksty Józefa Szymańskiego. W artykule przedstawiono również dotychczasowe ustalenia odnośnie do zasięgu, administracyjnych podziałów wewnętrznych oraz etapów rozwoju sieci kościelnej w ramach archidiakonatu lubelskiego, a także samych osób archidiakonów lubelskich.
Słowa kluczowe
Pełny tekst:
PDFBibliografia
ŹRÓDŁA
Długosz J., Liber beneficiorum dioecesis Cracoviensis, t. 1–3, wyd. A. Przezdziecki, Kraków 1863–1864.
Kodeks dyplomatyczny katedry krakowskiej św. Wacława, cz. 2, wyd. F. Piekosiński, Kraków 1883.
Kodeks dyplomatyczny Małopolski, t. 2: 1153–1333, wyd. F. Piekosiński, Kraków 1886.
Księga dochodów beneficjów diecezji krakowskiej z roku 1529 (tzw. Liber retaxationum), wyd. Z. Leszczyńska-Skrętowa, Wrocław–Warszawa–Kraków 1968.
Monumenta Poloniae Vaticana, t. 1: Akta Kamery Apostolskiej, vol. 1: 1207–1344, wyd. J. Ptaśnik, Kraków 1913.
Monumenta Poloniae Vaticana, t. 2: Akta Kamery Apostolskiej, vol. 2: 1344–1374, wyd. J. Ptaśnik, Kraków 1913.
Monumenta Poloniae Vaticana, t. 9: Akta Kamery Apostolskiej, vol. 3: Księga kolektora papieskiego Piotra syna Stefana 1373–1375, wyd. S. Szczur, Kraków 1994.
Vetera monumenta Poloniae et Lithuaniae, t. 1–2, wyd. A. Theiner, Rzym 1860–1861.
Volumina Legum. Prawa konstytucye y przywileie Krolestwa Polskiego y Wielkiego Xięstwa Litewskiego, y Wszystkich Prowincyi nalezących: na walnych seymach koronnych od Seymu Wiślickiego Roku Panskiego 1347 az do ostatniego Seymu uchwalone, t. 9: ab anno 1782 ad annum 1792 acta Reipublicae continens, Kraków 1889.
OPRACOWANIA
Chabrzyk P., Denary krzyżowe z badań archeologicznych z okolicy Bramy Krakowskiej i placu Łokietka w Lublinie, „Studia i Materiały Lubelskie” 2012, t. 23, DOI: 10.61464/siml.54.
Chachaj J., Archidiakoni lubelscy do końca XIV wieku, [w:] Scientia et Fidelitate. Księga pamiątkowa Ewy i Czesława Deptułów, Profesorów Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego, red. T. Panfil, Lublin 2013.
Chachaj J., Archidiakoni lubelscy w XV wieku, „Nasza Przeszłość” 2009, t. 111, DOI: 10.52204/np.2009.111.55-83.
Chachaj J., Bliżej schizmatyków niż Krakowa… Archidiakonat lubelski w XV i XVI wieku, Lublin 2012.
Chachaj J., Jeden czy dwa groby? Transformacja obrazu czasu i przestrzeni sakralnej Lublina w dziełach Jana Długosza na przykładzie dominikańskiego kościoła św. Stanisława, „Roczniki Humanistyczne” 2013, t. 61, nr 2.
Chachaj J., Lublin – miasto Rychezy? Lubelskie szkice historyczne XI–XIV wieku, Lublin 2014.
Chachaj J., Najstarsze kościoły lubelskie, [w:] Ziemia – człowiek – sztuka. Interdyscyplinarne studia nad ziemią. Archeologia, historia, kultura, sztuka, red. U. Mazurczak, Lublin 2015.
Chachaj J., Obsada prałatur w lubelskiej kolegiacie pod wezwaniem św. Michała w epoce nowożytnej. Stan badań, [w:] Staropolski ogląd świata. Nulla dies sine linea. Księga jubileuszowa dedykowana Profesorowi Bogdanowi Rokowi w 70. rocznicę urodzin, red. E. Kościk, F. Wolański, R. Żerelik, Toruń 2017.
Chachaj J., Pierwotna średniowieczna sieć dekanalna w diecezji krakowskiej, „Archiwa, Biblioteki i Muzea Kościelne” 1999, t. 71, DOI: 10.31743/abmk.9002.
Chachaj J., Początki kościołów lubelskich w świetle legend i przekazów historycznych, Lublin 2010.
Chachaj J., Początki lubelskiego ośrodka kościelnego, [w:] Lublin przez siedem wieków. Wydarzenia i ludzie, red. E. Niebelski, Lublin 2017.
Chachaj J., Przez Lublin i Sandomierz do Krakowa, Przemyśla i Wilna. Przyczynek do rozważań o drogach kariery duchowieństwa w późnym średniowieczu na przykładzie biografii Jana, syna Bogusława z Padwi, oraz Mikołaja z Gorzkowa, [w:] Sub vexillo servire. Księga pamiątkowa z okazji jubileuszu urodzin i pracy naukowej Profesora Jana Ptaka, red. A. Niewiński, Oświęcim 2022.
Chachaj J., Rozwój sieci parafialnej i początki organizacji dekanalnej w diecezji krakowskiej do końca XII wieku. Próba podsumowania, „Roczniki Humanistyczne” 2008, t. 56, nr 2.
Chachaj J., Tempo procesów urbanizacji i rozwoju sieci parafialnej w Lubelskiem w XV i XVI wieku, [w:] Scientia nihil est quam veritatis imago. Studia ofiarowane Profesorowi Ryszardowi Szczygłowi w siedemdziesięciolecie urodzin, red. A. Sochacka, P. Jusiak, Lublin 2014.
Chachaj J., The Development of the Parish Network in the Archdeaconry of Lublin Until the End of the 16th Century: The Current State of Research, „Archiwa, Biblioteki i Muzea Kościelne” 2019, t. 112.
Derwich M., Benedyktyński klasztor św. Krzyża na Łysej Górze w średniowieczu, Warszawa–Wrocław 1992.
Dobosz J., Działalność fundacyjna Kazimierza Sprawiedliwego, Poznań 1995.
Dobosz J., Monarchia i możni wobec Kościoła w Polsce do początku XIII wieku, Poznań 2002.
Dzieje Lubelszczyzny, t. 3: Słownik historyczno-geograficzny województwa lubelskiego w średniowieczu, oprac. S. Kuraś, Warszawa 1983.
Gapski H. (red.), Atlas historyczny (archi)diecezji lubelskiej 1805–2010, Lublin 2011.
Glemma T., Wizytacje diecezji krakowskiej z lat 1510–1570, „Nasza Przeszłość” 1946, t. 1, DOI: 10.52204/np.1946.1.43-96.
Grocholski H., Powstanie archidiakonatu zawichojskiego i jego najstarsze kościoły do połowy XIV w., „Roczniki Humanistyczne” 1965, t. 13, nr 2.
Hemperek P., Oficjalat lubelski w XV wieku, „Rocznik Lubelski” 1979, t. 21.
Hemperek P., Oficjalat okręgowy w Lublinie XV–XVIII w. Studium z dziejów organizacji sądownictwa kościelnego, Lublin 1974.
Jop S., Sieć parafialna archidiakonatu sandomierskiego do końca XVI w., „Sprawozdania TN KUL” 1958, nr 7.
Kosonowski M., Czy królowa Rycheza mogła coś wiedzieć o Lublinie? Na marginesie koncepcji powstania i rozwoju organizacji kościelnej w Lublinie w XI–XIV wieku pióra Jacka Chachaja, „Nasza Przeszłość” 2015, t. 124, DOI: 10.52204/np.2015.124.265-299.
Kosonowski M., Jeszcze raz o najdawniejszych wiekach dziejów Lublina i o rzekomej XI-wiecznej genezie tamtejszych struktur kościelnych. Epilog do dyskusji z Jackiem Chachajem, „Studia Historyczne” 2017, t. 60, nr 3, DOI: 10.12797/SH.60.2017.03.05.
Kowalski W., Schematyzm diecezji krakowskiej z tzw. kopiarza wiślickiego, „Archiwa, Biblioteki i Muzea Kościelne” 2004, t. 81, DOI: 10.31743/abmk.9511.
Kozłowska-Budkowa Z., Repertorjum polskich dokumentów doby piastowskiej, z. 1: Do końca wieku XII, Kraków 1937 (reedycja: Kraków 2006).
Kumor B., Archidiakonat, [w:] Encyklopedia katolicka, red. F. Gryglewicz, R. Łukaszyk, Z. Sułowski, t. 1, Lublin 1973.
Kumor B., Organizacja archidiakonalna w Małopolsce południowej, „Prawo Kanoniczne. Kwartalnik Prawno-Historyczny” 1959, t. 2, nr 1–2, DOI: 10.21697/pk.1959.2.1-2.07.
Kumor B., Początki organizacji dekanalnej na ziemiach polskich, „Roczniki Teologiczno-Kanoniczne” 1970, t. 7, nr 2.
Kumor B.S., Dzieje diecezji krakowskiej do roku 1795, t. 4, Kraków 2002.
Kutyłowska I., Rozwój Lublina w VI–XIV wieku na tle urbanizacji międzyrzecza środkowej Wisły i Bugu, Lublin 1990.
Lalik T., Zawichost we wcześniejszym średniowieczu, [w:] Zawichost we wczesnym średniowieczu, red. S. Tabaczyński, D. Wyczółkowski, wsp. red. D. Cyngot, Warszawa 2018.
Litak S., Atlas Kościoła łacińskiego w Rzeczypospolitej Obojga Narodów w XVIII wieku, Lublin 2006.
Litak S., Formowanie sieci parafialnej w Łukowskiem do końca XVI wieku, „Roczniki Humanistyczne” 1964, t. 12, nr 2.
Litak S., Kościół łaciński w Rzeczypospolitej około 1772 roku, Lublin 1996.
Litak S., Od Reformacji do Oświecenia. Kościół katolicki w Polsce nowożytnej, Lublin 1994.
Litak S., Powstanie organizacji parafialnej a rozwój osadnictwa w ziemi łukowskej XII–XVI w., „Roczniki Humanistyczne” 2000, t. 48, nr 2 (specjalny).
Marczewski J.R., Duszpasterska działalność Kościoła w średniowiecznym Lublinie, Lublin 2002.
Mazurkiewicz J., Ustrój i znaczenie Lublina w życiu polityczno-prawnym dawnej Polski, [w:] Lublin 1317–1967, red. H. Zins, Lublin 1967.
Michalski W., Two Medieval Traditions of Lublin and Their Influence on the Local Community’s Sense of Identity (13th? – the Beginning of the 17th Century), „Annales UMCS. Sectio F” 2017, t. 72, DOI: 10.17951/f.2017.72.149.
Müller W., Diecezja płocka od drugiej połowy XVI wieku do rozbiorów, „Studia Płockie” 1975, t. 3.
Myśliński K., Lublin w życiu gospodarczym i politycznym Polski przedrozbiorowej, [w:] Lublin 1317–1967, red. H. Zins, Lublin 1967.
Myśliński K., Najstarszy Lublin – proces tworzenia się średniowiecznego miasta, „Rocznik Lubelski” 1966, t. 9.
Myśliński K., W państwie piastowskim, [w:] Dzieje Lubelszczyzny, red. T. Mencel, t. 1, Warszawa 1974.
Niedźwiadek R., Obszar Krakowskiego Przedmieścia w okresie wczesnośredniowiecznym, [w:] Krakowskie Przedmieście w 450-lecie Unii Lubelskiej, red. R. Niedźwiadek, Lublin 2019.
Potkański K., Granice biskupstwa krakowskiego, „Rocznik Krakowski” 1900, t. 4.
Rozwałka A., Lubelskie wzgórze staromiejskie w procesie formowania się średniowiecznego miasta, Lublin 1997.
Rozwałka A., Przed powstaniem miasta lokacyjnego. Stan badań archeologicznych średniowiecznego Lublina. Wybrane problemy, [w:] Lublin. 700 lat dziejów miasta, red. G. Figiel, R. Szczygieł, W. Śladkowski, Lublin 2017.
Rozwałka A., Sieć osadnicza w archidiakonacie lubelskim w średniowieczu. Studium archeologiczno-historyczne, Lublin 1999.
Rozwałka A., Niedźwiadek R., Stasiak M., Lublin wczesnośredniowieczny. Studium rozwoju przestrzennego, Warszawa 2006.
Rybarski A., Losy Album Miechowskiego, „Przegląd Historyczny” 1948, t. 37.
Rzepa J., Organizacja terytorialna sądownictwa kościelnego w diecezji krakowskiej do pierwszego rozbioru Polski, „Roczniki Teologiczno-Kanoniczne” 1957, t. 4, nr 3.
Rzewuska-Kurzeja B., Rozwój sieci parafialnej w prepozyturze kieleckiej w średniowieczu, „Nasza Przeszłość” 1983, t. 59, DOI: 10.52204/np.1983.59.69-96.
Silnicki T., Organizacya archidyakonatu w Polsce, Lwów 1927.
Skrzyniarz R., Początki archiwum zakonnego bożogrobców w Miechowie, „Archiwa, Biblioteki i Muzea Kościelne” 1999, t. 71, DOI: 10.31743/abmk.9005.
Szafran P., Rozwój średniowiecznej sieci parafialnej w Lubelskiem, Lublin 1958.
Szymański J., Biskupstwa polskie w wiekach średnich. Organizacja i funkcje, [w:] Kościół w Polsce, t. 1: Średniowiecze, Kraków 1966.
Szymański J., Dokument lokacyjny Władysława Łokietka dla Lublina z 1317 roku, [w:] Lublin 1317–1967, red. H. Zins, Lublin 1967.
Szymański J., Kanonikat świecki w Małopolsce od końca XI do połowy XIII wieku, Lublin 1995.
Szymański J., Powstanie i zanik organizacji prepozyturalnej w średniowiecznej Polsce, „Roczniki Humanistyczne” 1967, t. 15, nr 2.
Szymański J., Wczesnośredniowieczne kanonickie środowisko zawichojsko-sandomierskie, „Roczniki Humanistyczne” 1964, t. 12, nr 2.
Tazbirowa J., [rec.] Przemysław Szafran, Rozwój średniowiecznej sieci parafialnej w Lubelskiem, Lublin 1958, s. 228, „Przegląd Historyczny” 1959, t. 50, nr 3.
Wadowski J.A., Kościoły lubelskie, Kraków 1907 (wyd. 2, Lublin 2004, reprint).
Wiśniowski E., Rozwój sieci parafialnej w prepozyturze wiślickiej w średniowieczu. Studium geograficzno-historyczne, Warszawa 1965.
Zahajkiewicz M.T., Centralne urzędy i instytucje diecezjalne, [w:] Dzieje archidiecezji lubelskiej (1805–2005), red. M.T. Zahajkiewicz, Lublin 2005.
Zahajkiewicz M.T., Diecezja, jej granice i organizacja terytorialna, [w:] Dzieje archidiecezji lubelskiej (1805–2005), red. M.T. Zahajkiewicz, Lublin 2005.
DOI: http://dx.doi.org/10.17951/f.2025.80.79-111
Data publikacji: 2026-01-15 12:03:06
Data złożenia artykułu: 2025-04-03 11:48:49
Statystyki
Wskaźniki
Odwołania zewnętrzne
- Brak odwołań zewnętrznych
Prawa autorskie (c) 2026 Jacek Chachaj
Powyższa praca jest udostępniana na lcencji Creative Commons Attribution 4.0 International License.