Relacje pierwszych wojewodów lubelskich ze szlachtą województwa lubelskiego (koniec XV wieku)

Anna Sochacka

Streszczenie w języku polskim


Kontakty pierwszych wojewodów lubelskich (z lat 1474–1501) z lubelską szlachtą ograniczały się do obecności podczas wizyt monarchy w Lublinie. Rzadko zasiadali oni wśród niej na sesjach sądów wiecowych. Nie pojawiali się też w Wąwolnicy w podległym im sądzie dla drobnej szlachty, poprzestając na mianowaniu sędziów spośród osób doświadczonych w jurysdykcji szlacheckiej oraz sporadycznym osobistym rozstrzyganiu sporów w swoich rezydencjach. Większą wagę miały relacje wynikające z odpowiedzialności wojewodów za wypełnianie przez szlachtę obowiązku obrony państwa. W ich otoczeniu gromadzili się przedstawiciele miejscowej szlachty jako dowódcy wojsk zaciężnych, powiązani z nimi klientalnie zastępcy sądowi, poręczyciele zobowiązań finansowych, służący też im pożyczkami, najpewniej na potrzeby państwa. Wojewodowie jako reprezentanci w radzie królewskiej lubelskiej wspólnoty terytorialnej cieszyli się zapewne wśród jej przedstawicieli autorytetem, niemniej w ich działaniach przeważała aktywność na forum ogólnopolskim, a sprawy szlachty lubelskiej pozostawały na dalszym planie. Dopiero w latach dziewięćdziesiątych XV wieku daje się zauważyć większa aktywność wojewodów w stosunkach ze szlachtą lubelską, co wiąże się ze wzrostem znaczenia średniej szlachty w dobie walki o egzekucję dóbr i praw.


Słowa kluczowe


wojewoda lubelski; wspólnota terytorialna; klientela możnowładcza; sądownictwo szlacheckie

Pełny tekst:

PDF

Bibliografia


ŹRÓDŁA ARCHIWALNE

Archiwum Główne Akt Dawnych w Warszawie, Metryka Koronna, Księgi Wpisów 12, 17, 20, 21, 98.

Archiwum Państwowe w Lublinie:

– Akta Miasta Wąwolnicy, sygn. 1;

– Księgi Sądu Kasztelana i Wojewody Lubelskiego w Wąwolnicy, sygn. 1, 2;

– Księgi Ziemskie Lubelskie, sygn. 1, 2, 4, 5, 8, 9, 10, 11, 12, 13.

Biblioteka Polskiej Akademii Umiejętności i Polskiej Akademii Nauk w Krakowie, Teki Bolesława Ulanowskiego, rkps 10a.

Narodowe Archiwum Historyczne Białorusi w Mińsku, Księga Ziemska Lubelska, f. 1759, op. 2, spr. 1a.

ŹRÓDŁA DRUKOWANE

Akta grodzkie i ziemskie z czasów Rzeczypospolitej Polskiej z Archiwum tzw. bernardyńskiego we Lwowie, t. 6, wyd. O. Pietruski, X. Liske, Lwów 1876.

Akta grodzkie i ziemskie z czasów Rzeczypospolitej Polskiej z Archiwum tzw. bernardyńskiego we Lwowie, t. 19, wyd. A. Prochaska, Lwów 1900.

Archiwum książąt Lubartowiczów Sanguszków w Słwucie, t. 2, wyd. Z.L. Radzimiński, B. Gorczak, Lwów 1888.

[Długosz J.], Liber beneficiorum dioecesis Cracoviensis, t. 2, wyd. L. Łętowski, [w:] Joannis Dlugossii Senioris canonici Cracoviensis opera omnia, wyd. A. Przeździecki, Kraków 1864.

Księgi sądowe miasta Wąwolnicy z lat 1476–1500, oprac. G. Jawor, A. Sochacka, red. R. Szczygieł, Lublin 1998.

Lubelska księga podkomorska piętnastego wieku, wyd. L. Białkowski, Lublin 1934.

Materiały do kodeksu dyplomatycznego Małopolski, t. 5: 1451–1506, oprac. W. Bukowski, F. Sikora, J. Wroniszewski, J. Szyszka, Kraków 2014.

Matricularum Regni Poloniae summaria, t. 3, wyd. T. Wierzbowski, Warszawa 1908.

Starodawne prawa polskiego pomniki, t. 2, wyd. A. Helcel, Kraków 1872.

OPRACOWANIA

Bardach J., Historia państwa i prawa Polski do połowy XV wieku, Warszawa 1957.

Bieniak J., Szymczakowa A. (oprac.), Urzędnicy łęczyccy, sieradzcy i wieluńscy XIII–XV wieku. Spisy, Wrocław 1985.

Brzeziński W., Koligacje małżeńskie możnowładztwa wielkopolskiego w drugiej połowie XIV i pierwszej połowie XV wieku, Wrocław 2012.

Bukowski W., Falniowska-Gradowska A., Kłaczewski W., Kurtyka J., Sikora F., Uzupełnienia do spisów urzędników małopolskich XII–XVIII wieku, [w:] Burgrabiowie zamku krakowskiego XIII–XV wieku. Spisy, oprac. W. Bukowski, Kórnik 1999.

Czarnecki W., Szlachta ziemi chełmskiej do połowy XVI wieku, Białystok 2012.

Dworzaczek W., Leliwici Tarnowscy. Z dziejów możnowładztwa małopolskiego. Wiek XIV–XV, Warszawa 1971.

Fałkowski W., Elita władzy w Polsce za panowania Kazimierza Jagiellończyka (1447–1492), Warszawa 1992.

Gawlas S., Król i stany w późnośredniowiecznej Europie Środkowo-Wschodniej wobec modernizacji państwa, [w:] Król w Polsce XIV i XV wieku, red. A. Marzec, M. Wilamowski, Kraków 2003.

Gąsiorowski A., Rotacja elity władzy w średniowiecznej Polsce, [w:] Społeczeństwo Polski średniowiecznej. Zbiór studiów, red. S.K. Kuczyński, t. 1, Warszawa 1981.

Gmiterek H., Szczygieł R. (oprac.), Urzędnicy województwa bełskiego i ziemi chełmskiej XIV–XVIII wieku. Spisy, Kórnik 1992.

Kiryk F., Kmita Dobiesław z Sobienia i Wiśnicza h. Szreniawa (zm. 1478), [w:] Polski słownik biograficzny, t. 13, Wrocław 1967–1968.

Kiryk F., Kurozwęcki Dobiesław z Kurozwęk, zwany Lubelczyk, h. Róża (Poraj), [w:] Polski słownik biograficzny, t. 16, Wrocław 1971.

Kłaczewski W., Urban W. (oprac.), Urzędnicy województwa lubelskiego XVI–XVIII wieku. Spisy, Kórnik 1991.

Koczerska M., Rola związków rodzinnych i rodowych w działalności publicznej Zbigniewa Oleśnickiego, [w:] Genealogia. Rola związków rodzinnych i rodowych w życiu publicznym w Polsce średniowiecznej na tle porównawczym, red. A. Radzimiński, J. Wroniszewski, Toruń 1996.

Kuraś S., Ostrowski Mikołaj h. Rawa, [w:] Polski słownik biograficzny, t. 24, Wrocław 1979.

Kuraś S. (oprac.), Słownik historyczno-geograficzny województwa lubelskiego w średniowieczu, Warszawa 1983.

Kurtyka J., Odrodzone Królestwo. Monarchia Władysława Łokietka i Kazimierza Wielkiego w świetle nowszych badań, Kraków 2001.

Kurtyka J., Problem klienteli możnowładczej w Polsce późnośredniowiecznej, [w:] Genealogia. Władza i społeczeństwo w Polsce średniowiecznej, red. A. Radzimiński, J. Wroniszewski, Toruń 1999.

Kurtyka J., Gąsiorowski A. (oprac.), Urzędnicy małopolscy XII–XV wieku. Spisy, Wrocław 1990.

Litwin H., W poszukiwaniu rodowodu demokracji szlacheckiej. Polska myśl polityczna w piśmiennictwie XV i początków XVI w., [w:] Między monarchą a demokracją. Studia z dziejów Polski XV–XVIII wieku, red. A. Sucheni-Grabowska, M. Żaryn, Warszawa 1994.

Majchrowski J., Wojewoda w dawnej Polsce, Warszawa 2019.

Możejko B., Gotard z Radlina – działalność w Prusach Królewskich, [w:] Społeczeństwo Polski średniowiecznej, red. S.K. Kuczyński, t. 10, Warszawa 2004.

Nalewajek A., O liczebności dworu królewskiego Kazimierza Jagiellończyka w świetle spisów dworzan z 1470 i 1478 r., „Res Historica” 2021, nr 52, DOI: 10.17951/rh.2021.52.61-84.

Nowak B., Ród Porajów w Małopolsce w średniowieczu, Kraków 2009.

Reczek J., Klemens ze Strzelec Wątróbka (ok. 1388–1440), [w:] Polski słownik biograficzny, t. 12, Wrocław 1966–1967.

Russocki S., Narodziny polskiego parlamentaryzmu w perspektywie porównawczej, [w:] Społeczeństwo obywatelskie i jego reprezentacja (1493–1993), red. J. Bardach, Warszawa 1995.

Russocki S., Od roków monarszych do zgromadzeń stanowych, [w:] Cultus et cognitio. Studia z dziejów średniowiecznej kultury, red. S.K. Kulczyński, Warszawa 1976.

Rutkowska G., Itinerarium króla Kazimierza Jagiellończyka 1440–1492, Warszawa 2014.

Samsonowicz H., Średniowiecze, [w:] Od plemion do Rzeczypospolitej. Naród, państwo, terytorium w dziejach Polski, red. A. Mączak, Warszawa 1995.

Sochacka A., Bystramowie herbu Tarnawa w ziemi lubelskiej w XV wieku, [w:] Silesia–Polonia–Europa. Studia historyczne dedykowane Profesorowi Idziemu Panicowi, red. J. Sperka, Katowice–Bielsko-Biała 2019.

Sochacka A., Drobna szlachta w województwie lubelskim w średniowieczu, [w:] Regimen – dominium – societas nobilium. Z dziejów gospodarki, administracji i polityki w Lubelskiem w średniowieczu, red. A. Obara-Pawłowska, D. Wróbel, Lublin 2014.

Sochacka A., Kariera szlachcica na prowincji w XV w. – Mikołaj z Prawiedlnik herbu Bończa, burgrabia, komornik sądowy, podsędek i sędzia ziemski lubelski, [w:] Scientia nihil est quam veritatis imago. Studia ofiarowane Profesorowi Ryszardowi Szczygłowi w siedemdziesięciolecie urodzin, red. A. Sochacka, P. Jusiak, Lublin 2014.

Sochacka A., Pozycja pierwszych wojewodów lubelskich w polskiej elicie władzy (druga połowa XV – początek XVI wieku), „Studia z Dziejów Średniowiecza” 2024, t. 27, DOI: 10.26881/sds.2024.27.08.

Sochacka A., Własność ziemska w województwie lubelskim w średniowieczu, Lublin 1987.

Sochacka A., Zjazdy szlachty lubelskiej w późnym średniowieczu, [w:] Regimen – dominium – societas nobilium. Z dziejów gospodarki, administracji i polityki w Lubelskiem w średniowieczu, red. A. Obara-Pawłowska, D. Wróbel, Lublin 2014.

Sperka J., Tarnowski (z Tarnowa) Jan Feliks h. Leliwa (zm. 1484), [w:] Polski słownik biograficzny, t. 52–53, Warszawa–Kraków 2018.

Sucheni-Grabowska A., Przeobrażenia ustrojowe od Kazimierza Wielkiego do Henryka Walezego, [w:] Tradycje polityczne dawnej Polski, red. A. Sucheni-Grabowska, A. Dybkowska, Warszawa 1994.

Supruniuk A., Wpływ koligacji rodzinnych na przebieg karier urzędniczych w księstwie płockim na przełomie XIV i XV wieku, [w:] Genealogia. Rola związków rodzinnych i rodowych w życiu publicznym w Polsce średniowiecznej na tle porównawczym, red. A. Radzimiński, J. Wroniszewski, Toruń 1996.

Szczygieł R., Lokacja Lublina na prawie magdeburskim i jego dzieje w XIV i XV wieku, [w:] Lublin. 700 lat dziejów miasta, red. G. Figiel, R. Szczygieł, W. Śladkowski, Lublin 2017.

Szybkowski S., Szlacheckie elity urzędnicze we wspólnocie terytorialnej w późnym średniowieczu (na przykładzie środkowopolskim), [w:] Człowiek w średniowieczu. Między biologią a historią, red. A. Szymczakowa, Łódź 2009.

Szymczakowa A., Powiązania genealogiczne elity sieradzkiej w XV wieku, [w:] Genealogia. Polska elita polityczna w wiekach średnich na tle porównawczym, red. J. Wroniszewski, Toruń 1993.

Trawka R., Działalność polityczna wojewody lubelskiego Dobiesława Kmity z Wiśnicza, „Zeszyty Naukowe Wyższej Szkoły Pedagogicznej w Rzeszowie. Historia” 1999, nr 36.

Trawka R., Kmitowie. Studium kariery politycznej i społecznej w późnośredniowiecznej Polsce, Kraków 2005.

Węcowski P., Krakowskie wiece sądowe i ich rola w życiu politycznym w czasach panowania Władysława Jagiełły, „Kwartalnik Historyczny” 1998, t. 105.

Wilamowski M., Tarnowski (z Tarnowa) Jan Feliks zwany Szram (zm. 1507), [w:] Polski słownik biograficzny, t. 52–53, Warszawa–Kraków 2018.

Wroniszewski J., Grupy decyzyjne w średniowiecznej Polsce – elita władzy, [w:] Genealogia. Polska elita polityczna w wiekach średnich na tle porównawczym, red. J. Wroniszewski, Toruń 1993.

Wroniszewski J., Ród Rawiczów. Warszowice i Grotowice, Toruń 1992.

Wroniszewski J., Związki krewniacze a terytorialne w Polsce średniowiecznej, [w:] Genealogia. Stan i perspektywy badań nad społeczeństwem Polski średniowiecznej na tle porównawczym, red. J. Pakulski, J. Wroniszewski, Toruń 2003.

Wróbel D., Geneza i powstanie województwa lubelskiego [w druku].




DOI: http://dx.doi.org/10.17951/f.2025.80.9-31
Data publikacji: 2026-01-15 12:02:42
Data złożenia artykułu: 2025-04-29 08:45:38


Statystyki


Widoczność abstraktów - 0
Pobrania artykułów (od 2020-06-17) - PDF - 0

Wskaźniki



Odwołania zewnętrzne

  • Brak odwołań zewnętrznych


Prawa autorskie (c) 2026 Anna Sochacka

Creative Commons License
Powyższa praca jest udostępniana na lcencji Creative Commons Attribution 4.0 International License.