Hide
Show all
Email this article 
Social and Political Life of the Ukrainian Population in the Lublin Voivodeship in the Interwar Period: Between Assimilation and Emancipation
Abstract
In the interwar period, the Lublin Voivodeship was located in the centre of Poland, while its eastern part functioned as a Polish-Ukrainian borderland. The mere sense of belonging to an ethnic, religious, cultural, or linguistic community was not sufficient to stabilise the division between the two national groups. The social and political life of the Ukrainian population gained momentum during this period, but at the same time, it faced steady opposition from the state authorities. In their demands, Ukrainians focused primarily on economic issues and on the defence of the Orthodox Church, and only subsequently on maintaining ethnic and cultural distinctiveness. Such a hierarchy of priorities stemmed from the weakness of Ukrainian political life.
Keywords
Full Text:
PDF (Język Polski)References
ŹRÓDŁA ARCHIWALNE
Archiwum Akt Nowych, Ministerstwo Wyznań Religijnych i Oświecenia, sygn. 416, 958, 1207.
Archiwum Metropolii Prawosławnej w Warszawie, sygn. XII/6/1503.
Archiwum Państwowe w Lublinie:
– Urząd Wojewódzki Lubelski Wydział Społeczno-Polityczny 1919–1939, sygn. 414, 415, 417, 419, 422, 429, 430, 433, 437, 438, 439, 442, 443, 449, 2313;
– Starostwo Powiatowe Hrubieszowskie, sygn. 81, 84, 102, 431.
Lambeth Palace Library, Council on Foreign Relations, sygn. CFR OC 277/1.
Государственный архив Российской Федерации, f. 1800, op. 1, d. 39–40.
Центральний державний історичний архів України, м. Львів, f. 344, op. 1, spr. 40.
ŹRÓDŁA DRUKOWANE
Dekret w przedmiocie przymusowego zarządu państwowego (Dz.U. 1918, nr 21, poz. 67).
Drugi powszechny spis ludności z dn. 9 XII 1931 r. Mieszkania i gospodarstwa domowe. Ludność. Stosunki zawodowe. Województwo lubelskie, Warszawa 1938.
Klukowski Z., Zamojszczyzna, t. 1: 1918–1943, Warszawa 2007.
Kuprianowicz G., Memoriał w sprawie sytuacji ukraińskiej ludności na Chełmszczyźnie, „Res Historica” 1997, nr 1.
Mańkowski Z., Dokument w kwestii ukraińskiej, „Akcent” 1990, nr 1–2.
Siwicki M., Dzieje konfliktów polsko-ukraińskich, t. 1, Warszawa 1994.
Tymczasowe przepisy o stosunku rządu do Kościoła prawosławnego w Polsce 1922 (M.P. 1922, nr 38).
Олесіюк Т., Як за Діоклетіяна. (Сторінка зі споминів), South Bound Brook, 1960.
PRASA
„Biuletyn Polsko-Ukraiński” 1934, 1937.
„Sprawy Narodowościowe” 1929.
„Tygodnik Powszechny” 1981.
„Кооперативна Республіка” 1928.
„Наше життя” 1922–1923, 1928.
„Рада” 1906.
OPRACOWANIA
Cabaj J., Podlasie i Chełmszczyzna w pierwszym roku wojny (1914–1915), „Szkice Podlaskie” 2001, t. 9.
Cabaj J., Szkolnictwo ukraińskie na Podlasiu w latach 1917–1918, „Szkice Podlaskie” 2006, t. 14.
Cabaj J., Ukraińska działalność narodowa na Podlasiu w latach 1917–1919, [w:] Stosunki polsko-ukraińskie w XVI–XX wieku, red. J. Wojtasik, Siedlce 2000.
Charkiewicz J. (red.), Prawosławna Diecezja Lubelsko-Chełmska 1989–2018, Lublin 2019.
Cimek H., Sel-Rob na Lubelszczyźnie (1926–1932), „Echa Przeszłości” 2000, t. 1.
Dmitruk S., Prawosławna diecezja chełmska w latach 1915–1918 na łamach „Gazety Ludowej. Tygodnika Ilustrowanego”, „Studia z Dziejów Rosji i Europy Środkowo-Wschodniej” 2017, t. 52, nr 2, DOI: 10.12775/SDR.2017.2.01.
Doroszewski J., Powstanie i likwidacja pierwszych szkół ukraińskich na Chełmszczyźnie i Podlasiu, „Przegląd Historyczno-Oświatowy” 2000, nr 3–4.
Doroszewski J., Pozaszkolna działalność oświatowa Ukraińców na Lubelszczyźnie w latach 1918–1939, „Przegląd Historyczno-Oświatowy” 2017, nr 1–2.
Doroszewski J., Życie oświatowe wśród mniejszości narodowych na Lubelszczyźnie w latach 1918–1939, „Rocznik Lubelski” 1989–1990, t. 31–32.
Dubaj S., Antoni Wasyńczuk (1885–1935). Chełmianin, działacz pogranicza polsko-ukraińskiego, „Rocznik Chełmski” 1995, t. 1.
Głaz A., Ewakuacja ludności cywilnej z Lubelszczyzny latem 1915 r., „Annales UMCS. Sectio F” 2001, t. 56.
Grzesiak K., Diecezja lubelska wobec prawosławia w latach 1919–1939, Lublin 2010.
Grzesiak K., Duchowieństwo prawosławne na południowym Podlasiu w okresie międzywojennym, „Drohiczyński Przegląd Naukowy” 2013, nr 5.
Horoch E., Komunistyczna Partia Polski w województwie lubelskim w latach 1918–1938, Lublin 1993.
Horoch E., Plan eliminacji Ukraińców ze służb publicznych i ważniejszych gałęzi własności prywatnej w województwie lubelskim w latach 1939–1940, [w:] Pogranicze. Studia z dziejów stosunków polsko-ukraińskich w XX wieku, red. Z. Mańkowski, Lublin 1992.
Horoch E., Struktura narodowościowa KPP w województwie lubelskim, „Rocznik Lubelski” 1987–1988, t. 29–30.
Kęsik J., Władze wojewódzkie w Lublinie wobec kwestii ukraińskiej na Chełmszczyźnie i Podlasiu Południowym w latach 1935–1939, „Res Historica” 2014, nr 38, DOI: 10.17951/rh.2014.0.155.
Kłapeć J., Rolnictwo, [w:] Dzieje Lubelszczyzny 1918–1939. Aspekty społeczne, gospodarcze, oświatowe i kulturalne, red. M. Kruszyński, T. Osiński, R. Litwiński, W. Kozyra, D. Magier, Lublin–Warszawa 2023.
Kot S., Struktura organizacyjna Kościoła prawosławnego na terenie powiatu włodawskiego w latach 1918–1939, [w:] Włodawa. Szkice z dziejów miasta w XX stuleciu, red. M. Bem, A. Duszyk, K. Latawiec, Włodawa 2012.
Kowalski T., Mniejszości narodowe w siłach zbrojnych drugiej Rzeczypospolitej Polskiej 1918–1939, Toruń 1998.
Kozyra W., Administracja wojewódzka wobec mniejszości ukraińskiej na Lubelszczyźnie w latach 1919–1939, [w:] Pogranicze. Studia z dziejów stosunków polsko-ukraińskich w XX wieku, red. Z. Mańkowski, Lublin 1992.
Kozyra W., Urząd Wojewódzki w Lublinie w latach 1919–1939, Lublin 1999.
Kuprianowicz G., 1938. Akcja burzenia cerkwi prawosławnych na Chełmszczyźnie i Południowym Podlasiu, Chełm 2008.
Kuprianowicz G., Działalność polskich partii chłopskich wśród ludności ukraińskiej Chełmszczyzny i Południowego Podlasia w latach 1918–1926, [w:] Chłopi – naród – kultura, t. 5: Chłopi a państwo, red. W. Bonusiak, Rzeszów 1997.
Kuprianowicz G., Kościół prawosławny w Polsce w XX wieku, [w:] Prawosławie. Światło wiary i zdrój doświadczenia, red. K. Leśniewski, J. Leśniewska, Lublin 1999.
Kuprianowicz G., Ukraińcy na Chełmszczyźnie i Podlasiu Południowym w dwudziestoleciu międzywojennym (1918–1939), t. 1–2, Lublin 1995 (rozprawa doktorska napisana pod kierunkiem prof. Tadeusza Radzika).
Kuprianowicz G., Ukraińska działalność wydawnicza na Chełmszczyźnie i Południowym Podlasiu w latach 1919–1926, „Krakowskie Zeszyty Ukrainoznawcze” 1994–1995, t. 3–4.
Kuprianowicz G., Ukraińskie życie kulturalne na Chełmszczyźnie i Podlasiu Południowym w pierwszej połowie lat trzydziestych, „Res Historica” 2011, nr 31.
Kuprianowicz G., Ukraińskie życie kulturalno-oświatowe i ekonomiczne na Chełmszczyźnie i południowym Podlasiu w latach 1918–1926, „Rocznik Chełmski” 1995, t. 1.
Latawiec K., Ewakuacja cywilnej administracji ogólnej szczebla powiatowego z guberni lubelskiej latem 1915 r., „Wschodni Rocznik Humanistyczny” 2004, t. 1.
Latawiec K., Ewakuacja organów władzy administracji ogólnej wyższego i niższego szczebla guberni lubelskiej w 1914 r., „Radzyński Rocznik Humanistyczny” 2002, t. 2.
Lewandowski J., Zagłada pogranicza, „Res Historica” 2014, nr 38, DOI: 10.17951/rh.2014.0.265.
Lewandowski J., Zmiany w strukturze narodowościowej i wyznaniowej ludności Lubelszczyzny w czasie I wojny światowej, „Annales UMCS. Sectio F” 1991–1992, t. 46–47.
Majchrzyk-Mikuła J., Z problematyki szkolnictwa powszechnego mniejszości ukraińskiej zamieszkującej Lubelszczyznę w II Rzeczypospolitej, „Prace Naukowe Akademii im. Jana Długosza w Częstochowie. Pedagogika” 2014, t. 23, DOI: 10.16926/p.2014.23.35.
Małek R., Wpływ działalności politycznej na struktury filii Rusińskiego Stowarzyszenia Dobroczynnego „Ridna Chata” w powiecie włodawskim, [w:] Włodawa. Szkice z dziejów miasta w XX stuleciu, red. M. Bem, A. Duszyk, K. Latawiec, Włodawa 2012.
Mauersberg S., Szkolnictwo powszechne dla mniejszości narodowych w Polsce w latach 1918–1939, Wrocław–Warszawa–Kraków 1968.
Mironowicz A., Jasne i ciemne karty w dziejach Cerkwi prawosławnej w II Rzeczypospolitej, „Elpis” 2024, nr 2.
Mironowicz A., Kościół prawosławny na ziemiach polskich w XIX i XX wieku, Białystok 2005.
Papierzyńska-Turek M., Między tradycją a rzeczywistością. Państwo wobec prawosławia 1918–1939, Warszawa 1989.
Pelica G.J., Kościół prawosławny w województwie lubelskim (1918–1939), Lublin 2007.
Pelica G.J., Rodzinny obrządek wschodni w Rzeczypospolitej. Opracowanie archiwalne i studium z dziejów diecezji chełmsko-lubelskiej, Lublin 2015–2016.
Rzemieniuk F., Kościół katolicki obrządku bizantyjsko-słowiańskiego (neounia), Lublin 1999.
Sochaniewicz K., Z zagadnień Kościoła wschodniego w Polsce, Warszawa 1922.
Stawecki P., Następcy Komendanta. Wojsko a polityka wewnętrzna Drugiej Rzeczypospolitej, Warszawa 1969.
Szumiło M., Antoni Wasyńczuk 1885–1935. Ukraiński działacz narodowy i polityk, Lublin 2006.
Szumiło M., Ukraińska elita polityczna w Drugiej Rzeczypospolitej, „Dzieje Najnowsze” 2002, nr 3.
Szumiło M., Ukraińskie koncepcje autonomii terytorialnej w ramach Drugiej Rzeczypospolitej, „Rocznik Lubelski” 2011, t. 37.
Szyszka B., W Polsce odrodzonej 1918–1939, [w:] Dzieje Tarnogrodu, red. R. Szczygieł, Tarnogród 2006.
Torzecki R., Kwestia ukraińska w altach 1923–1929, Kraków 1989.
Wysocki R., Wprowadzenie języka polskiego do nauczania religii prawosławnej jako metoda asymilacji ludności ukraińskiej i białoruskiej w II Rzeczypospolitej – próba zarysu problematyki, „Acta Polono-Ruthenica” 1997, nr 2.
Zubkowicz R., Przejawy ukraińskiej aktywności społeczno-politycznej na Podlasiu południowym (1918–1939), „Radzyński Rocznik Humanistyczny” 2006, t. 4.
Винниченко І., Українці Берестейщини, Підляшшя й Холмщини в першій половині ХХ століття. Хроніка подій, Київ 1997.
Власюк О., Діяльність Українського соціалістичного об’єднання „Селянський союз” у 1924–1930 рр., „Наукові записки Національного університету «Острозька академія». Seria: Історичні науки” 2011, t. 17.
Гудь Б., Політика «ревіндикації» на Холмщині і Волині 1937–1938 рр. та її наслідки для українсько-польських стосунків, „Україна: культурна спадщина, національна свідомість, державність” 2012, t. 21.
Корнилович М., Біженська трагедія Холмщини й Підляшшя, „Україна” 1927, nr 3.
Королько М., УСДП на Холмщині і Підляшші, „Наша культура” 1968, nr 1.
Королько М., Холмський партійний округ КПЗУ, „Український календар” 1983.
Купріянович Г., Призабута сторінка історії української кооперації: український кооперативний рух на Холмщинi та Південному Підляшші у міжвоєнний період, [w:] Четвертий міжнародній конгрес україністів. Одеса, 26–29 серпня 1999 р. Доповіді та повідомлення, Історія, ч. ІІ: ХХ століття, ред. С. Кульчицький, В. Даниленко, Одеса–Київ-Львів 1999.
Макар Ю., Гориний М., Макар В., Салюк В., Від депортації до депортації. Суспільно-політичне життя холмсько-підляських українців (1915–1947), т. 1–3, Чернівці 2011.
Макарчук С., Західна Волинь у 20–30-х роках ХХ ст. (етносоціальні та політичні відносини в краї), „Україна: культурна спадщина, національна свідомість, державність” 2008, t. 17.
Місило Є., Бібліографія української преси в Польщі (1918–1939) і Західньо-українській Республіці (1918–1919), Едмонтон 1991.
Пастернак Є., Нарис історії Холмщина і Підляшшя. (Нові часи), Винніпег–Торонто 1989.
Перга Ю.М., Суспільно-політичне життя українців Холмщини та Підляшшя 1918–1939, Спеціальність 07.00.01 – Історія України. Дисертація на здобуття наукового ступеня кандидата історичних наук. Науковий керівник Ковальський Борис Павлович кандидат історичних наук, професор, Київ 2016.
Пиріг М., „Українське селянсько–робітниче соціалістичне об’єднання («Сельроб»)” у виборчій кампанії 1928 року до польського Сейму та Сенату, „Наукові зошити історичного факультету Львівського університету” 2012–2013, t. 13–14.
Прокіп А.В., Українська кооперація на Холмщині та Підляшші у 20‒40-х роках ХХ століття, „Вісник Львівського торговельно-економічного університету. Seria: Гуманітарні науки” 2019, nr 16.
DOI: http://dx.doi.org/10.17951/f.2025.80.187-216
Date of publication: 2026-01-15 12:03:15
Date of submission: 2025-04-19 00:22:04
Statistics
Indicators
Refbacks
- There are currently no refbacks.
Copyright (c) 2026 Roman Wysocki
This work is licensed under a Creative Commons Attribution 4.0 International License.