Cooperation of Poles with the Jewish Camp Resistance Movement in the Province of the General Government: The Case of SS-Arbeitslager “Krasnik” in the Lublin District

Dominik Szulc, Jurij Fedoryk

Abstract


In the years 1942–1944, in the center of the city of Kraśnik in the Lublin district, there was an SS labor camp for Jews, commonly known as the “Synagogue”. Although it housed only 160 to 300 prisoners, it stood out from the hundreds of similar labor camps established in the General Government at this time. It was characterized by a high level of inmate survival, a “liberal” regime, and the fact that it survived until July 1944, although no armaments production was carried out there. Despite this, the prisoners, led by former functionaries of the Jewish Order Service from the Krasnik ghetto, strengthened by a group of deported insurgents from the Warsaw ghetto, established a numerous underground organization there. Its purpose was to smuggle various items into and out of the camp, obtain weapons, organize escapes, and put up armed resistance to the occupier when the camp was liquidated. This was intended to be achieved by through connectors with external organizations, which were both the prisoners themselves and local Poles. Particularly dangerous tasks were performed by Poland woman named Szmit. The article focuses on her identification, description of her social environment, motivation, and the circumstances of her death. Furthermore, the article presents the preparations of the camp resistance movement to cause an uprising in the “Synagogue”, a phenomenon previously unknown to historians.


Keywords


Kraśnik; SS labor camp for Jews; SS-Arbeitslager “Krasnik”; “Synagogue”; Jewish Camp Resistance Movement; Poles towards Jews; connectors; uprising of labor prisoners; General Government; Lublin district

Full Text:

PDF (Język Polski)

References


ŹRÓDŁA ARCHIWALNE

Archiwum Instytutu Pamięci Narodowej w Lublinie, sygn. IPN Lu 0017/30, t. 1–2, IPN Lu 028/526, IPN Lu 033/6, IPN Lu 033/10, IPN Lu 033/22, IPN Lu 315/290, IPN Lu 319/140, IPN Lu 319/481, IPN Lu 319/1147, IPN Lu 330/227, IPN Lu 331/185, IPN Lu 332/711, IPN Lu 403/1, IPN Lu 497/51.

Archiwum Instytutu Pamięci Narodowej w Warszawie, sygn. GK 164/233, GK 164/1772, GK 175/92, GK 175/95.

Archiwum Koła Powiatowego Związku Kombatantów RP i Byłych Więźniów Politycznych w Kraśniku, niedatowana ewidencja członków z okresu po 1981 roku.

Archiwum Państwowe w Lublinie:

– Akta stanu cywilnego Parafii Rzymskokatolickiej w Kraśniku, sygn. 15;

– Der SS- und Polizeiführer im Distrikt Lublin, sygn. 2;

– Komitet Powiatowy Polskiej Zjednoczonej Partii Robotniczej w Kraśniku, sygn. 662;

– Rada Główna Opiekuńcza w Lublinie, sygn. 78;

– Urząd Wojewódzki Lubelski 1919–1939, Wydział Społeczno-Polityczny, sygn. 785, 1783;

– Związek Walki Zbrojnej – Armia Krajowa Okręg Lublin, sygn. 137.

Archiwum Państwowe w Lublinie, Oddział w Kraśniku, Akta Miasta Kraśnik, sygn. 16, 46, 296, 311, 322.

Archiwum Państwowego Muzeum na Majdanku, sygn. VII/0-66, XI-34, XI-42, XI-43, XII-9, XVIII-1403, XVIII-1409, XIX-31, XIX-54, XIX-77, XIX-116, XIX-358, XIX-1833, XXIV-30/1/9, XXIV-30/5/3, XXIV-30/9.

Archiwum Parafii pw. Wniebowzięcia NMP w Kraśniku, ks. zgonów 1939–1946.

Archiwum Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego Jana Pawła II, M. Brodacki, Kraśnik w XVIII wieku. Struktura i funkcjonowanie władz miasta prywatnego, Lublin 2010 (rozprawa doktorska).

Archiwum Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego Jana Pawła II, M. Szwedo, Kraśnik w latach 1918–1939. Miasto i społeczność, Lublin 2009 (rozprawa doktorska).

Archiwum Uniwersytetu Marii Curie-Skłodowskiej w Lublinie, A. Wichrowska, Cmentarze żydowskie w Kraśniku, Lublin 2011 (praca dyplomowa).

Archiwum Wojewódzkiego Urzędu Ochrony Zabytków w Lublinie, M. Piotrowski, Wstępne sprawozdanie z nadzoru archeologicznego na posesji przy ulicy Ogrodowej 3A w Kraśniku w maju 2021 r., Lublin 2021.

Archiwum Żydowskiego Instytutu Historycznego w Warszawie, sygn. 210/435, 301/166, 301/275, 301/1476, 301/1516, 301/2221, 301/3324, 301/4399, 303-X/16, 310/754, 349/19/1819.

Bundesarchiv Außenstelle Ludwigsburg, sygn. B 162/4418, B 162/4420.

Instytut Zachodni im. Z. Wojciechowskiego w Poznaniu, sygn. dok. V-367.

Staatsarchiv Hamburg, sygn. 213-12.

Wojewódzka Biblioteka Publiczna im. Hieronima Łopacińskiego w Lublinie, Zbiór Ireneusza Cabana i Zygmunta Mańkowskiego, Inspektorat Puławy AK-Obwód Janów Lubelski, teczka 19.

Wojskowe Biuro Historyczne – Centralne Archiwum Wojskowe w Warszawie:

– Akta personalno-odznaczeniowe, sygn. I.482.21-1524;

– Departament Kawalerii Ministerstwa Spraw Wojskowych, sygn. I.300.30.34, I.321.24.1;

– Kolekcja Wojskowej Komisji Archiwalnej, sygn. VIII.802.910.18182;

– 24. Pułk Ułanów, sygn. I.321.24.1, I.321.24.3;

– 17. Brygada Kawalerii, sygn. I.314.14.31.

ZBIORY MUZEALNE

Muzeum Narodowe w Lublinie, Oddział Muzeum 24. Pułku Ułanów w Kraśniku:

– ewidencja żołnierzy 24. Pułku Ułanów 10. Brygady Kawalerii Pancernej 1. Dywizji Pancernej;

– ekspozycja – część multimedialna.

Muzeum Narodowe w Lublinie, Oddział Muzeum Martyrologii „Pod Zegarem” w Lublinie, sygn. 122551.

ZBIORY PRYWATNE

Zbiory Alicji Szmit z Kraśnika.

Zbiory Dominika Szulca z Kraśnika.

Zbiory Edwarda Deskura z Warszawy.

Zbiory Rafała Surdackiego, redaktora portalu zaporczycy.com.pl.

ŹRÓDŁA DRUKOWANE

Archiwum Adama Bienia. Akta narodowościowe (1942–1944), oprac. J. Brzeski, A. Roliński, Kraków 2001.

„Biuletyn Żydowskiej Agencji Prasowej”, 13.01.1946, nr 3.

Grypsy z Zamku lubelskiego 1939–1944, oprac. Z. Leszczyńska, J. Kiełboń, Lublin 1991.

Księgi więzienia na Zamku w Lublinie 1944–1954, oprac. A. Filipek, t. 3, Lublin 2012.

Polen: Generalgouvernement August 1941–1945, comp. K.P. Friedrich, München 2014.

Przeciw Polsce Walczącej. Wywiad komunistów 1942–1945, oprac. L. Żebrowski, Warszawa 2021.

Relacje o pomocy udzielanej Żydom przez Polaków w latach 1939–1945, t. 1: Dystrykt warszawski Generalnego Gubernatorstwa, oprac. S. Piątkowski, Lublin–Warszawa 2019.

Relacje o pomocy udzielanej Żydom przez Polaków w latach 1939–1945, t. 3: Dystrykt lubelski Generalnego Gubernatorstwa, oprac. S. Piątkowski, Lublin–Warszawa 2020.

„Sztandar Ludu”, 10.10.1946, nr 227.

Życie i Zagłada Żydów polskich 1939–1945. Relacje świadków, oprac. M. Grynberg, M. Kotowska, Warszawa 2003.

OPRACOWANIA

Pułk Ułanów. Zarys historii 1920–1947, oprac. S. Komornicki, Londyn 1976.

Arad I., Obozy śmierci akcji „Reinhardt”. Bełżec, Sobibór, Treblinka, Warszawa 2021.

Bartosiewicz J., Pociągi pełne nieszczęścia, „Regionalista” 2000, nr 15.

Berenstein T., Obozy pracy przymusowej dla Żydów w dystrykcie lubelskim, „Biuletyn ŻIH” 1958, nr 24.

„Biuletyn Głównej Komisji Badania Zbrodni Niemieckich w Polsce” 1946, t. 1.

Black P., Prosty żołnierz „akcji Reinhard”. Oddziały z Trawnik i eksterminacja polskich Żydów, [w:] Akcja Reinhardt. Zagłada Żydów w Generalnym Gubernatorstwie, red. D. Libionka, Warszawa 2004.

Bobryk W., Pamięć o ludziach ratujących Żydów z perspektywy lokalnej, [w:] Auschwitz i Holocaust. Edukacja w szkole i w miejscu pamięci, red. P. Trojański, Oświęcim 2014.

Brustin-Bersztein T., Jews in Krasnik during the Years of the Hitlerist Occupation, [w:] Sefer Kraśnik, ed. Shtokfish, Tel Aviv 1973.

Bryczek E., O Kainie i Ablu – wspomnienia, „Janowskie Korzenie. Pismo Regionalne Ziemi Janowskiej” 2017, nr 28.

Burczyk D., Żołnierze-górnicy z powiatów elbląskiego i braniewskiego (1949–1959), „Pamięć i Sprawiedliwość” 2012, nr 1.

Chodakiewicz M.J., Agenci i bandy pozorowane na Lubelszczyźnie. Z dziejów okupacji niemieckiej w Janowskiej, „Radzyński Rocznik Humanistyczny” 2002, t. 2.

Chodakiewicz M.J., Kraśnik: niemieckie siły policyjne w Generalnym Gubernatorstwie. Mikrostudium (cz. 2), „Glaukopis” 2010, nr 19–20.

Chodakiewicz M.J., Kraśnik: niemieckie siły policyjne w Generalnym Gubernatorstwie. Mikrostudium (część 3), „Glaukopis” 2010, nr 21–22.

Chodakiewicz M.J., Żydzi i Polacy 1918–1955. Współistnienie, zagłada, komunizm, Warszawa 2000.

Dolata B., Jurga T., Walki zbrojne na ziemiach polskich 1939–1945. Wybrane miejsca bitew, walk i akcji bojowych, Warszawa 1977.

Dziadosz E., Marszałek J., Więzienia i obozy w dystrykcie lubelskim w latach 1939–1944, „Zeszyty Majdanka” 1969, t. 3.

Ferenc M., „Każdy pyta, co z nami będzie”. Mieszkańcy getta warszawskiego wobec wiadomości o wojnie i Zagładzie, Warszawa 2021.

Gilarowska M., Moje wspomnienie o śp. ks. Stanisławie Zielińskim, „Czuwanie” 2005, nr 2–3.

Golczewski F., Polen, [w:] Dimension des Völkermords. Die Zahl der jüdischen Opfer des Nationalsozialismus, hrsg. W. Bezn, München 1991.

Goren S., Under the German Regime, [w:] Sefer Kraśnik, ed. Shtokfish, Tel Aviv 1973.

Grabowski J., Na posterunku. Udział polskiej policji granatowej i kryminalnej w zagładzie Żydów, Wołowiec 2020.

Imiołek B., Wspomnienia z lat 1941–1945, „Czuwanie” 2004, nr 1.

IPN w Lublinie, Polacy niosący pomoc Żydom upamiętnieni w Stróży i Biłgoraju, 5.06.2020, https://lublin.ipn.gov.pl/pl5/aktualnosci/101082,Polacy-niosacy-pomoc-Zydom-upamietnieni-w-Strozy-i-Bilgoraju-5-czerwca-2020.html (dostęp: 13.02.2022).

Jodłowska E., Ocalić, co się da, „Regionalista” 1994, nr 2.

Kamyk-Kamieński J.S., Jurkiewicz Franciszek Jan (1883–1952), [w:] Słownik Biograficzny Ziemi Kraśnickiej, t. 1, Kraśnik 2020.

Karay F., Spór między władzami niemieckimi o żydowskie obozy pracy w Generalnej Guberni, „Zeszyty Majdanka” 1997, t. 18.

Kotarba R., Żydzi Krakowa w dobie zagłady (ZAL/KL Plaszow), Kraków–Warszawa 2022.

Kurek E., Kto ratuje jedno dziecko, ratuje cały świat, „Janowskie Korzenie” 2007, nr 9.

Kuwałek R., Obóz zagłady w Bełżcu, Lublin 2010.

Kwiek J., Nie chcemy Żydów u siebie. Przejawy wrogości wobec Żydów w latach 1944–1947, Warszawa 2021.

Latos Z., Tajne i jawne nauczanie w powiecie kraśnickim w latach 1939–1944, „Regionalista” 2019, nr 25.

Libionka D., Losy Chaima Hirszmana jako przyczynek do refleksji nad pamięcią o zagładzie i powojennymi stosunkami polsko-żydowskimi, „Polska 1944/45–1989. Studia i Materiały” 2006, t. 7.

Libionka D., Narodowa Organizacja Wojskowa i Narodowe Siły Zbrojne wobec Żydów pod Kraśnikiem – korekta obrazu, „Zagłada Żydów. Studia i Materiały” 2011, nr 7.

Libionka D., Obozy pracy dla Żydów na Lubelszczyźnie i ich likwidacja w optyce struktur Polskiego Państwa Podziemnego, [w:] Erntefest 3–4 listopada 1943. Zapomniany epizod Zagłady, red. W. Lenarczyk, D. Libionka, Lublin 2009.

Libionka D., Polska ludność chrześcijańska wobec eksterminacji Żydów – dystrykt lubelski, [w:] Akcja Reinhardt. Zagłada Żydów w Generalnym Gubernatorstwie, red. D. Libionka, Warszawa 2004.

Libionka D., Zagłada Żydów w Generalnym Gubernatorstwie. Zarys problematyki, Lublin 2017.

Libionka D., Weinbaum L., Bohaterowie, hochsztaplerzy, opisywacze. Wokół Żydowskiego Związku Wojskowego, Warszawa 2011.

Madajczyk C., Lubelszczyzna w polityce okupanta, „Zeszyty Majdanka” 1967, t. 2.

Majka J., Generał Kazimierz Dworak. Współpracownik generała Maczka, organizator jednostek pancerno-motorowych, Rzeszów 2008.

Mańkowski Z., Pierwsze miesiące okupacji niemieckiej w Kraśniku (październik 1939 – maj 1940), „Regionalista” 1997, nr 7.

Marcinkiewicz-Kaczmarczyk A., „Element politycznie wrogi”. Sytuacja byłych żołnierzy Polskich Sił Zbrojnych na Zachodzie w Polsce „Ludowej” 1945–1956, Warszawa 2025.

Marszałek J., Egzekucje więźniów, [w:] Hitlerowskie więzienie na Zamku w Lublinie w latach 1939–1944, red. Z. Mańkowski, Lublin 1988.

Marszałek J., Majdanek. Obóz koncentracyjny w Lublinie, Warszawa 1987.

Marszałek J., Obozy pracy w Generalnym Gubernatorstwie 1939–1945, Lublin 1998.

Meducki S., Walka o życie. Żydzi w organizacjach konspiracyjnych podczas okupacji niemieckiej (1939–1944), [w:] Żydzi i Wojsko Polskie w XIX i XX wieku, red. T. Domański, E. Majcher-Ociesa, Warszawa–Kielce 2020.

Musiał B., Kto dopomoże Żydowi…, Poznań 2019.

Nowosad R., Struktury Narodowych Sił Zbrojnych w Kraśnickiem, „Regionalista” 2001, nr 16.

Obozy hitlerowskie na ziemiach polskich 1939–1945. Informator encyklopedyczny, Warszawa 1979.

Person K., Policjanci. Wizerunek Żydowskiej Służby Porządkowej w getcie warszawskim, Warszawa 2018.

Piper F., Strzelecka I. (red.), Księga pamięci. Transporty Polaków do KL Auschwitz z Lublina i innych miejscowości Lubelszczyzny 1940–1944, t. 2, Oświęcim 2009.

Polacy Sprawiedliwi, Historia pomocy – Rodzina Sikorów, https://sprawiedliwi.org.pl/historie-pomocy/historia-pomocy-rodzina-sikorow (dostęp: 11–13.02.2022).

Silberklang D., Gates of Tears: The Holocaust in the Lublin District, Jerusalem 2013.

Silberklang D., Tam, gdzie morderstwo spotkało chciwość. Dziwny przypadek obozu w Kraśniku, [w:] Akcja „Reinhardt”. Historia i upamiętnienie, red. S. Lehnstaedt, R. Traba, Warszawa 2019.

Skibińska A., 1943: z warszawskiego getta do obozów na Lubelszczyźnie w relacjach żydowskich, [w:] Erntefest 3–4 listopada 1943. Zapomniany epizod Zagłady, red. W. Lenarczyk, D. Libionka, Lublin 2009.

Słownik biograficzny harcerzy Lubelszczyzny w II wojnie światowej, oprac. S.J. Dąbrowski, Lublin 2015.

Stahlhammer S., Codename Barber: My Father’s Story, Falun 2010.

Steyer K., Samoobrona, sabotaż i inne formy oporu więźniów, [w:] Stutthof. Hitlerowski obóz koncentracyjny, red. D. Steyer, Warszawa 1988.

Szwedo M., Burzliwe kampanie wyborcze i działalność Rady Miejskiej Kraśnika w latach 1927–1928, „Regionalista” 2018, nr 24.

Szymanek W., Wykaz (niepełny) nauczycieli powiatu janowsko-kraśnickiego poległych w latach 1939–1945, „Regionalista” 1995, nr 3.

Szymanek W., Z dziejów Kraśnika i okolic w okresie okupacji niemieckiej w latach 1939–1944, Kraśnik 1989.

TVP3 Lublin, 14 sierpnia 2021, https://lublin.tvp.pl/55367884/14-sierpnia-2021 (dostęp: 9–13.02.2022).

Wdowiński D., A my nie jesteśmy wybawieni, oprac. M. Grądzka-Rejak, Warszawa 2023.

Wichrowski Z., Szymanek W., Z kalendarium historycznego miasta Kraśnika (1142–1994), „Regionalista” 1997, nr 7.

Więźniowie zamku lubelskiego zmarli podczas pobytu w więzieniu, [w:] Hitlerowskie więzienie na Zamku w Lublinie w latach 1939–1944, red. Z. Mańkowski, Lublin 1988.

YT, https://www.youtube.com/watch?v=nM8SI-o0Hxk&list=PLZWMTRiJTmkRhCtUM4BiMP_v_dQCXGdj0&index=28 (dostęp: 21.11.2023).

YT, https://www.youtube.com/watch?v=-INTGVIMMrQ (dostęp: 18.11.2024).

YT, https://www.youtube.com/watch?v=YALwi383DwI (dostęp: 21.11.2023).

Zieliński S., Kronika kościoła św. Ducha w Kraśniku, „Czuwanie” 2004, nr 1.

Zimmer B., Rwały się sieci na ziemi lubelskiej, [w:] Szare Szeregi. Harcerze 1939–1945, red. J. Jabrzemski, t. 1, Warszawa 1988.




DOI: http://dx.doi.org/10.17951/f.2025.80.547-594
Date of publication: 2026-01-15 12:03:56
Date of submission: 2025-10-28 19:21:59


Statistics


Total abstract view - 0
Downloads (from 2020-06-17) - PDF (Język Polski) - 0

Indicators



Refbacks

  • There are currently no refbacks.


Copyright (c) 2026 Dominik Szulc, Jurij Fedoryk

Creative Commons License
This work is licensed under a Creative Commons Attribution 4.0 International License.