Polski nacjonalizm a czyny penalizowane na podstawie art. 256 § 1 i 1a Kodeksu karnego
Streszczenie w języku polskim
Artykuł dotyczy skutków zmian brzmienia art. 256 k.k., a w szczególności dodania przepisu, który zakazuje publicznego propagowania ideologii nazistowskiej, komunistycznej, faszystowskiej lub ideologii nawołującej do użycia przemocy w celu wpływania na życie polityczne lub społeczne. Zmiana ta jest odstępstwem od wcześniejszych regulacji karnych, które – poza wyjątkiem dotyczącym „kłamstwa oświęcimskiego” oraz nawoływaniem do nienawiści na tle narodowym, etnicznym, rasowym i wyznaniowym (bądź dotyczącym braku wyznania) – nie ingerowały w sferę wolności słowa. Autor bada, czy nowe brzmienie art. 256 k.k. może doprowadzić do karania za głoszenie poglądów nacjonalistycznych. W tym celu tekst został podzielony na dwie części. W pierwszej omówiono cechy charakterystyczne polskich koncepcji nacjonalistycznych (za pomocą metody doktrynologiczno-opisowej). W drugiej poddano badaniu treść art. 256 k.k. (za pomocą metod dogmatycznych). W efekcie autor stawia tezę, że karalność zależeć będzie od ustalenia, czy dana „ideologia” zawiera w sobie komponent zgody na przemoc jako zwykłe narzędzie walki politycznej, co z kolei – ze względu na potrzebę posiadania wiedzy specjalistycznej – będzie musiało być zlecane naukowcom.
Słowa kluczowe
Pełny tekst:
PDF (English)Bibliografia
LITERATURE
Arendt H., Imperialism, Nationalism, Chauvinism, “The Review of Politics” 1945, vol. 7(4). https://doi.org/10.1017/S0034670500001649
Baranowska M., U źródeł nacjonalizmu. Idea narodu w filozofii Jana Jakuba Rousseau, “Studia nad Autorytaryzmem i Totalitaryzmem” 2013, vol. 35(2).
Bartoszewicz W., Nacjonalizm na przykładzie Młodzieży Wszechpolskiej, “Biuletyn Polskiego Towarzystwa Kryminologicznego im. prof. Stanisława Batawii” 2019, no. 26.
Bäcker R., Totalitaryzm w cywilizacji informatycznej, “Studia nad Autorytaryzmem i Totalitaryzmem” 2017, vol. 39(1). https://doi.org/10.19195/2300-7249.39.1.1
Bernacki W., Nacjonalizm, [in:] Słownik społeczny, ed. B. Szlachta, Kraków 2004.
Budyn-Kulig M., Znamiona przestępstw z art. 256 § 1–2 k.k., “Studia nad Autorytaryzmem i Totalitaryzmem” 2023, vol. 45(4). https://doi.org/10.19195/2300-7249.45.4.4
Gellner E., Narody i nacjonalizm, Warszawa 1991.
Jasińska M., Paluszkiewicz H., Kilka uwag o problemach dowodowych w procesach o czyny z art. 256 k.k., “Studia nad Autorytaryzmem i Totalitaryzmem” 2023, vol. 45(4). https://doi.org/10.19195/2300-7249.45.4.8
Kowal B., Wizja ustroju państwa w myśli politycznej środowiska Zadrugi, “Polityka i Społeczeństwo” 2012, no. 10.
Kozerska E., Anti-Communism as a Legitimising Element in the Political Narrative of the National Rebirth of Poland (unpublished).
Kozerska E., Państwo i społeczeństwo w poglądach Piusa XI, Wrocław 2005.
Kozerska E., Scheffler T., Projekty integracji europejskiej do 1952 r., [in:] Prawo i gospodarka Polski po Traktacie Lizbońskim, eds. E. Kozerska, P. Malinowski, T. Scheffler, Opole 2011.
Lachowski J., O potrzebie utrzymania przepisu art. 256 § 3 k.k., “Studia nad Autorytaryzmem i Totalitaryzmem” 2023, vol. 45(4). https://doi.org/10.19195/2300-7249.45.4.7
Łucarz K., Muszyńska A., O zasadności zmian zakresu penalizacji przestępstwa propagowania faszyzmu i totalitaryzmu, “Studia nad Autorytaryzmem i Totalitaryzmem” 2023, vol. 45(4). https://doi.org/10.19195/2300-7249.45.4.6
Maciejewski M., Ruch i ideologia narodowych socjalistów w Republice Weimarskiej (1920–1923), Warszawa–Wrocław 1985.
Maciejewski M., Scheffler T., O doktrynologii. Rozważania dotyczące przedmiotu oraz metody doktryn politycznych i prawnych, [in:] Myślenie o polityce i prawie. Przedmiot, metoda, praktyka, eds. I. Barwicka-Tylek, A. Czarnecka, M. Jaskólski, J. Malczewski, Warszawa 2015.
Majchrowski J., Polska myśl polityczna XIX i XX wieku. U źródeł nacjonalizmu – myśl wszechpolska, part 1, Kraków 1990.
Manoilescu M., Le siècle du corporatisme, Paris 1937.
Miłkowski Z., Skarb Narodowy Polski. Nieco o Lidze Narodowej. Rozdział jeden z pamiętnika: Od kolebki przez życie, Lwów 1905.
Pielużek M., Autonomiczni Nacjonaliści. Próba zewnątrz- i wewnątrzsystemowej charakterystyki subkultury politycznej reprezentującej nowy typ nacjonalizmu, “Zeszyty Prasoznawcze” 2021, vol. 64(4). https://doi.org/10.4467/22996362PZ.21.023.14287
Plaszczyk T. Przestępstwo z art. 256 k.k. — uwagi praktyczne, “Przegląd Bezpieczeństwa Wewnętrznego” 2011, no. 5.
Puymège G. de, Chauvin, le soldat-laboureur. Contribution à l’étude des nationalismes, Paris 1993.
Scheffler T., Od totalitaryzmu do neototalitaryzmu, [in:] Natura totalitaryzmów. Od modelu Carla J. Friedricha i Zbigniewa Brzezińskiego po zagrożenia XXI wieku, ed. E. Habowski, Warszawa 2023.
Scheffler T., Przestępstwo publicznego propagowania faszystowskiego lub innego totalitarnego ustroju państwa (art. 256 k.k.). Analiza doktrynologiczna wybranych wypowiedzi piśmiennictwa i judykatury. Część ogólna, “Studia nad Autorytaryzmem i Totalitaryzmem” 2012, vol. 34(3). https://doi.org/10.19195/2300-7249.41.2.1
Scheffler T., Przestępstwo publicznego propagowania faszystowskiego lub innego totalitarnego ustroju państwa (art. 256 k.k.). Analiza doktrynologiczna wybranych wypowiedzi piśmiennictwa i judykatury. Część szczególna III, “Studia nad Autorytaryzmem i Totalitaryzmem” 2019, vol. 41(2). https://doi.org/10.19195/2300-7249.41.2.1
Scheffler T., Wprowadzenie, [in:] Kodeks Etyki Radcy Prawnego. Komentarz, ed. T. Scheffler, Warszawa 2022.
Scheffler T., Muszyńska A., Wprowadzenie do tekstów powstałych w ramach Seminarium „Studiów nad Autorytaryzmem i Totalitaryzmem”, “Studia nad Autorytaryzmem i Totalitaryzmem” 2023, vol. 45(4). https://doi.org/10.19195/2300-7249.45.4.3
Secher R., Ludobójstwo francusko-francuskie. Wandea – departament zemsty, Warszawa 2003.
Spies S.B., Methods of Barbarism: Roberts and Kitchener and Civilians in the Boer Republics January 1900 – May 1902, Cape Town 1977.
Śliwa M., Polska myśl polityczna w I połowie XX wieku, Wrocław–Warszawa–Kraków 1993.
Talmon L., Źródła demokracji totalitarnej, Kraków 2015.
Urbańczyk M., Penalizacja propagowania ideologii. Uwagi na marginesie nowelizacji art. 256 k.k., “Studia nad Autorytaryzmem i Totalitaryzmem” 2023, vol. 45(4). https://doi.org/10.19195/2300-7249.45.4.5
Wapiński R., Narodowa Demokracja 1893–1939. Ze studiów nad dziejami myśli nacjonalistycznej, Wrocław 1980.
Wnęk K., Za naszą i waszą wolność, [in:] Leksykon polskich powiedzeń historycznych, eds. M. Wilamowski, K. Wnęk, L.A. Zyblikiewicz, Kraków 1998.
Wrzosek T., Dyskurs nacjonalistyczny w Polsce – główne idee, “Journal of Modern Science” 2016, vol. 26(3).
Zaleska I., Zygmunt Miłkowski (Tomasz Teodor Jeż) a Narodowa Demokracja, “Klio” 2021, vol. 59(3). https://doi.org/10.12775/KLIO.202.024
Zmierczak M., Spory o istotę faszyzmu. Dzieje i krytyka, Poznań 1988.
ONLINE SOURCES
Gmurczyk A., Istota nacjonalizmu, 2.1.2020, https://www.nacjonalista.pl/2020/01/02/adam-gmurczyk-istota-nacjonalizmu (access: 27.12.2025).
Mrozowski D., Przestępstwa z nienawiści – przyczynek do dyskusji, 28.11.2021, https://lexso.org.pl/2021/11/przestepstwa-z-nienawisci-przyczynek-do-dyskusji (access: 27.12.2025).
Ośrodek Monitorowania Zachowań Rasistowskich i Ksenofobicznych, Jacek Międlar został prawomocnie skazany za zniesławianie uczestników Marszu Równości, https://omzrik.pl/jacek-miedlar-zostal-prawomocnie-skazany-za-znieslawianie-uczestnikow-marszu-rownosci (access: 21.11.2024).
DOI: http://dx.doi.org/10.17951/sil.2025.34.5.193-212
Data publikacji: 2026-01-07 09:51:37
Data złożenia artykułu: 2025-08-21 13:00:35
Statystyki
Wskaźniki
Odwołania zewnętrzne
- Brak odwołań zewnętrznych
Prawa autorskie (c) 2026 Tomasz Scheffler

Powyższa praca jest udostępniana na lcencji Creative Commons Attribution 4.0 International License.