Ukryj
Pokaż wszystkie
Wyślij tekst przez e-mail Na psa urok, na psie kłaki… Pies w ludowych praktykach leczniczo-magicznych
Streszczenie w języku polskim
Artykuł jest poświęcony językowo-kulturowemu obrazowi psa w polskiej tradycji ludowej, ze szczególnym uwzględnieniem jego roli w praktykach leczniczo-magicznych. Wykorzystane materiały pochodzą z kartoteki Słownika stereotypów i symboli ludowych, która znajduje się w Pracowni Etnolingwistycznej im. Jerzego Bartmińskiego. Pies w świetle analizowanych materiałów to przede wszystkim stróż i pomocnik człowieka. Na dawnej wsi częściom jego ciała przypisywano także właściwości lecznicze. W ludowej medycynie wykorzystywano psie sadło, mięso, psią skórę, krew, żółć, ślinę, sierść, a nawet mocz i odchody psa. Wierzono, że na psa można przenieść chorobę. Współcześnie te praktyki w zasadzie zanikły, a pies coraz częściej postrzegany jest jako towarzysz człowieka, a nawet członek rodziny, co znajduje odzwierciedlenie w języku, np. psiecko, psynek, psórka.
Słowa kluczowe
Pełny tekst:
PDFBibliografia
Bartmiński Jerzy, 1988, Definicja kognitywna jako narzędzie opisu konotacji słowa, [w:] Konotacja, red. Jerzy Bartmiński, Lublin: Wydawnictwo UMCS, s. 169–183.
Biegeleisen Henryk, 1929, Lecznictwo ludu polskiego, Kraków: Polska Akademia Umiejętności.
Błajet Zuzanna, Błajet Piotr, 2017, Metafora z motywem psa, czyli o bliskości odległych kultur, „Edukacja Międzykulturowa”, nr 1, s. 163–181.
Borkowska Ewa, Borkowski Andrzej, Kozak Ewa i inni (red.), 2019, Pies w literaturze, kulturze, języku i mediach, Siedlce: Wydawnictwo Naukowe Instytutu Kultury Regionalnej i Badań Literackich im. Franciszka Karpińskiego.
Burkacka Iwona, 2015, Dlaczego pieseł i koteł są lepsze od psa i kota, a nieogar jest nie halo? Uwagi o nowszych neologizmach występujących w słownictwie młodzieżowym, [w:] Odkrywanie słowa – historia i współczesność, praca zbiorowa pod red. Urszuli Sokólskiej, Białystok: Wydawnictwo UwB, s. 395–408.
Chojnacka-Kuraś Marta, Falkowska Marta, 2026, Psiecko, kocierzyństwo i rodzina międzygatunkowa. Językowe przejawy zmian w postrzeganiu zwierząt domowych i relacji ludzie – zwierzęta, „LingVaria”, nr 1, s. 43–63.
Dźwigoł Renata, 2014, „Ni pies, nie bies” – jednostki frazeologiczne z komponentami ‘pies’ oraz ‘diabeł’ w polszczyźnie, [w:] Životinje u frazeološkom ruhu, ured. Ivana Vidović Bolt, Zagreb: Filozofski fakultet Sveučilišta u Zagrebu, FF-press, s. 1–13.
Kijak Agnieszka, 2024, Towarzysz, przyjaciel, wróg… – postrzeganie psa na przykładzie wybranych tekstów, „Językoznawstwo. Współczesne badania, problemy i analizy językowe”, nr 1, s. 150–160.
Kolberová Urszula, 2014, Wyzwiska z komponentem „pies” w języku polskim, „Opera Slavica”, z. 2, s. 29–37.
Kolberová Urszula, 2016, Językowy obraz psa zawarty w inskrypcjach nagrobnych na wirtualnych cmentarzach zwierzęcych, „Poradnik Językowy”, z. 9, s. 48–57.
Kowalski Piotr, 1998, Leksykon znaki świata. Omen, przesąd, znaczenie, Warszawa–Wrocław: Wydawnictwo Naukowe PWN.
Kwapisz-Osadnik Katarzyna, 2011, „Jak pies z kotem”, czyli o stereotypach w języku, [w:] Zwierzęta i ludzie, praca zbiorowa pod red. Jacka Kurka, Krzysztofa Maliszewskiego, Chorzów: Miejski Dom Kultury „Batory”, s. 31–38.
Ługowska Jolanta, 1990, Rola kontekstu w procesie kształtowania się kulturowych znaczeń tekstów folkloru, [w:] Tekst w kontekście. Zbiór studiów, praca zbiorowa pod red. Teresy Dobrzyńskiej, Wrocław–Warszawa–Kraków: Zakład Narodowy im. Ossolińskich, s. 175–186.
Marczewska Marzena, 2012, Ja cię zamawiam, ja cię wypędzam… Choroba. Studium językowokulturowe, Kielce: Wydawnictwo Uniwersytetu Jana Kochanowskiego.
Mosiołek Katarzyna, 1992, Stereotypy psa zawarte w języku polskim, „Poradnik Językowy”, z. 4, s. 301–304.
Mosiołek-Kłosińska Katarzyna, 1995, Motywacja związków frazeologicznych zawierających wyrazy pies i kot, „Etnolingwistyka” 7, s. 21–31.
Niebrzegowska-Bartmińska Stanisława, 2001, Idea działającego słowa w tekstach polskich zamówień, „Etnolingwistyka. Problemy Języka i Kultury” 13, s. 101–115.
Oesterreicher Henryk, 1922, Pies na coś, „Język Polski” VII, z. 1, s. 16–20.
Oronowicz-Kida Ewa, 2022, Zwierzę jak człowiek, czyli antropomorfizacja psów w zoonimach i chrematonimach, „Prace Językoznawcze”, z. 2, s. 35–46.
Palmes Lisa, 2006, Językowy obraz psa (badania porównawcze na materiale języka polskiego i niemieckiego), „Poradnik Językowy”, z. 1, s. 42–56.
Piela Agnieszka, 2024, Historycznie o czasowniku „zdechnąć” – „zdychać” (na marginesie wypowiedzi medialnej J. Bralczyka, „Poradnik Językowy”, z. 9, s. 80–92.
Piwowarczyk Dariusz R., 2021, O możliwej indoeuropejskiej etymologii wyrazu pies, „Polonica” XLI, s. 51–59.
Poluszyński Bartosz, 2016, Problematyka ekwiwalencji wybranych frazeologizmów animalistycznych: czy Czesi – tak jak Polacy – kupują kota w worku, Rosjanie żyją z kimś jak pies z kotem, Anglicy tyrają jak woły, a Niemcy podkładają komuś świnię?, „Studia Slavica” XX, z. 1, s. 95–115.
Pospiszyl Anna, 2000, Rzeczownik pies jako podstawa derywacyjna oraz człon kompositów i frazeologizmów w gwarze cieszyńskiej, „Annales Universitatis Mariae CurieSkłodowska”, Sectio FF, Philologiae, vol. 18, XVIII, Lublin, s. 229–237.
Rak Maciej, 2007, Językowo-kulturowy obraz zwierząt utrwalony w animalistycznej frazeologii gwar Gór Świętokrzyskich Podtatrza, Kraków: Wydawnictwo „Scriptum”.
Raszewska-Żurek Beata, 2010, Ewolucja niektórych elementów stereotypu psa w polszczyźnie, „Studia z Filologii Polskiej i Słowiańskiej”, t. 45, s. 65–80.
Raszewska-Żurek Beata, 2011, Jak wieszamy psy … na psie – obraz psa w językach zachodniosłowiańskich i ich dialektach, „Annales Universitatis Paedagogicae Cracoviensis. Studia Russologica” IV, s. 208–216.
Skorupska-Raczyńska Elżbieta, Rutkowska Joanna, Żurawska-Chaszczewska Jowita (red.), 2012, Pies w kulturach świata, Gorzów Wielkopolski: Wydawnictwo Naukowe PWSZ.
Sojka-Masztalerz Helena, 2010, O inwektywach zwierzęcych w języku polskim, „Acta Universitatis Wratislaviensis. Kształcenie Językowe”, t. 8, s. 11–24.
Stelingowska Barbara, Urban-Madziar Adrianna (red.), 2018, Pies. Język i tekst, Siedlce: Instytut Kultury Regionalnej i Badań Literackich im. Franciszka Karpińskiego.
Szałaśny Piotr, Raclavská Jana, 2014, Nad językowym obrazem psa w polszczyźnie – uwagi metodologiczne, „Studia Slavica”, t. 18, z. 1, s. 105–110.
Sztych Danuta, 2018, Zastosowanie odzwierzęcych środków leczniczych w medycynie ludowej, „Wiadomości Zootechniczne” LVI, z. 2, s. 146–154.
Wierzbicka Agnieszka, 2019, „Pies nie zdycha, a umiera” – o cierpieniu i śmierci psich przyjaciół w dyskursie ich właścicieli, [w:] Pies w literaturze, kulturze, języku i mediach, red. Ewa Borkowska, Andrzej Borkowski i in., Siedlce: Wydawnictwo Naukowe IKRiBL, s. 239–251.
DOI: http://dx.doi.org/10.17951/et.2026.38.359
Data publikacji: 2026-10-08 20:42:27
Data złożenia artykułu: 2026-03-23 18:23:55
Statystyki
Wskaźniki
Odwołania zewnętrzne
- Brak odwołań zewnętrznych
Prawa autorskie (c) 2026 Anna Kaczan
Powyższa praca jest udostępniana na lcencji Creative Commons Attribution 4.0 International License.